Trả lời nhanh
Ví dụ là thường biến khi kiểu hình thay đổi do điều kiện môi trường mà kiểu gen (vật chất di truyền) không đổi, biến đổi diễn ra đồng loạt và không truyền cho đời sau. Chẳng hạn: người lên núi cao có số lượng hồng cầu tăng, lá rau mác khác nhau giữa trên cạn và dưới nước đều là thường biến. Bệnh bạch tạng, hội chứng Down thì không phải.
Đề bài thuộc dạng nào?
Câu hỏi dạng “Có bao nhiêu ví dụ sau đây là thường biến?” cho một danh sách đánh số (1), (2), (3)… rồi yêu cầu đếm. Vì vậy em không chỉ chọn một ví dụ đúng mà phải xét từng ví dụ một, sau đó cộng lại. Bài viết này không thay thế đề gốc của em, mà đưa ra tiêu chí để em tự phán đoán chính xác bất kể danh sách có những ví dụ nào.
Thường biến là gì?
Thường biến là những biến đổi ở kiểu hình của cùng một kiểu gen, phát sinh trong đời cá thể dưới ảnh hưởng trực tiếp của môi trường (khí hậu, ánh sáng, thức ăn, chế độ chăm sóc…).
Điều cốt lõi: kiểu gen không đổi, kiểu hình đổi. Do đó thường biến không làm thay đổi ADN hay nhiễm sắc thể.
4 dấu hiệu để nhận ra thường biến
- Không biến đổi vật chất di truyền (không phải đột biến gen, đột biến NST).
- Xảy ra đồng loạt theo một hướng ở nhiều cá thể cùng chịu một điều kiện môi trường.
- Có thể dự đoán trước và thường có lợi, giúp sinh vật thích nghi.
- Không di truyền, mất đi khi điều kiện môi trường trở lại như cũ.
Mẹo nhớ: thấy cụm “do môi trường, đồng loạt, không di truyền” → thường biến. Thấy “xuất hiện ngẫu nhiên, riêng lẻ, di truyền được, thay đổi gen/NST” → đột biến.
Bảng phân loại các ví dụ hay gặp
| Ví dụ | Loại | Vì sao |
|---|---|---|
| Người lên núi cao, số lượng hồng cầu tăng | Thường biến | Cơ thể điều chỉnh theo lượng oxi loãng; xuống đồng bằng sẽ trở lại bình thường |
| Cây rau mác có lá hình mũi mác trên cạn, lá dài mảnh khi chìm trong nước | Thường biến | Cùng một kiểu gen, hình dạng lá đổi theo môi trường |
| Hoa cẩm tú cầu đổi màu theo độ pH của đất | Thường biến | Môi trường đất tác động lên biểu hiện màu sắc |
| Da người sạm đi sau khi đi nắng nhiều ngày | Thường biến | Phản ứng với ánh sáng, không truyền cho con |
| Bạch tạng ở người | Đột biến gen | Do biến đổi gen, di truyền được |
| Hội chứng Down (3 NST số 21) | Đột biến NST | Thay đổi số lượng nhiễm sắc thể |
| Ruồi giấm xuất hiện mắt trắng trong quần thể mắt đỏ | Đột biến gen | Xuất hiện riêng lẻ, di truyền |
| Cùng giống lúa, gieo ở ruộng bón đủ phân cho bông to hơn ruộng thiếu phân | Thường biến | Khác nhau do dinh dưỡng, không phải do gen |
Cách làm bài “đếm số ví dụ”
- Gạch chân yếu tố gây ra sự thay đổi: môi trường hay gen/NST?
- Hỏi tiếp: sự thay đổi có biến mất khi môi trường trở lại như cũ không? Nếu có → thường biến.
- Hỏi: có di truyền cho đời sau không? Nếu có → loại.
- Ghi dấu ✔ hoặc ✘ cạnh từng ví dụ rồi mới đếm.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “bệnh” với thường biến. Phần lớn bệnh/tật di truyền (bạch tạng, mù màu, Down) là đột biến, không phải thường biến.
- Thấy “biến đổi màu sắc” là chọn thường biến. Cần xem màu đổi do môi trường hay do gen (ví dụ ruồi mắt trắng là đột biến).
- Cho rằng thường biến “không quan trọng”. Thực tế nó giúp sinh vật thích nghi và có ý nghĩa trong chăn nuôi, trồng trọt (kỹ thuật chăm sóc ảnh hưởng năng suất).
- Quên rằng mức phản ứng (giới hạn thường biến) do kiểu gen quy định.
Luyện tập (ví dụ tự đặt)
Trong các ví dụ sau, có bao nhiêu ví dụ là thường biến?
- Lá cây bàng đổi màu và rụng vào mùa khô.
- Một con thỏ trắng bỗng sinh ra con lông đen do gen bị biến đổi, con đó truyền tính trạng cho đời sau.
- Vận động viên tập luyện lâu năm có cơ bắp phát triển hơn.
- Người mắc hội chứng Đao.
Đáp án: có 2 ví dụ là thường biến: (1) và (3). (2) là đột biến gen vì di truyền được; (4) là đột biến NST.
Bài thêm: Hai cây hoa cùng một giống, một cây đặt chỗ nắng, một cây đặt trong bóng râm, hoa nở màu đậm nhạt khác nhau. Hãy giải thích. Gợi ý: cùng kiểu gen nhưng ánh sáng khác nhau nên kiểu hình khác nhau, đây là thường biến, nếu lấy hạt gieo ở cùng điều kiện thì sự khác biệt mất đi.
Câu hỏi thường gặp
Thường biến có di truyền được không?
Không. Thường biến chỉ là biến đổi kiểu hình do môi trường, không làm thay đổi gen hay nhiễm sắc thể nên không truyền cho đời sau.
Thường biến khác đột biến ở điểm nào?
Thường biến không đổi vật chất di truyền, xảy ra đồng loạt, theo hướng xác định và không di truyền. Đột biến làm đổi gen hoặc NST, xuất hiện riêng lẻ, ngẫu nhiên và di truyền được.
Người lên núi cao hồng cầu tăng có phải thường biến không?
Có. Đây là phản ứng của cơ thể với lượng oxi thấp, kiểu gen không đổi và khi xuống đồng bằng số hồng cầu trở lại bình thường.
Mức phản ứng có liên quan gì đến thường biến?
Mức phản ứng là giới hạn thay đổi kiểu hình của một kiểu gen trước các môi trường khác nhau. Do kiểu gen quy định nên thường biến chỉ xảy ra trong giới hạn đó.