Trả lời nhanh
Chữ tượng hình là loại chữ viết mô phỏng hình dạng sự vật (mặt trời, con chim, dòng nước…) để ghi lại ý nghĩa hoặc âm đọc. Người Ai Cập cổ đại sáng tạo ra chữ tượng hình từ khoảng 3000 năm TCN. Giá trị lớn nhất của nó là giúp lưu giữ lịch sử, tôn giáo, khoa học của Ai Cập và là một đóng góp quan trọng vào kho tàng văn minh nhân loại.
Chữ tượng hình là gì?
Thuở ban đầu, con người ghi nhớ sự việc bằng cách vẽ. Muốn nói “mặt trời”, họ vẽ một hình tròn có chấm; muốn nói “nước”, họ vẽ những đường lượn sóng. Khi các hình vẽ này được dùng ổn định, có quy tắc và ai cũng hiểu theo cùng một cách, chúng trở thành chữ tượng hình.
Như vậy, chữ tượng hình là giai đoạn đầu của chữ viết: hình dạng của chữ gợi ra sự vật mà nó biểu thị. Tên gọi quen thuộc trong sách Lịch sử lớp 6 gắn với chữ viết của người Ai Cập cổ đại, thường gọi là chữ tượng hình Ai Cập (tiếng Anh: hieroglyph).
Chữ tượng hình Ai Cập cổ đại
Ai Cập cổ đại hình thành bên dòng sông Nin. Cư dân nơi đây cần ghi chép mùa nước lên xuống, ruộng đất, thuế má, việc cúng tế và công lao của các pharaon, nên chữ viết ra đời rất sớm, khoảng 3000 năm TCN.
Tên “hieroglyph” có gốc từ tiếng Hy Lạp, nghĩa gần như “chữ khắc thiêng”, vì chữ thường được khắc trên đền thờ, lăng mộ và bia đá.
Chữ được viết ở đâu?
- Khắc hoặc vẽ trên tường đền, lăng mộ, cột đá, bia đá.
- Viết bằng bút sậy và mực trên giấy papyrus – loại giấy làm từ thân cây cói mọc ven sông Nin.
- Ghi trên các đồ vật như quan tài, tượng, đồ trang sức.
Chữ gồm những loại ký hiệu nào?
Chữ Ai Cập không chỉ “vẽ để hiểu nghĩa”. Một văn bản thường kết hợp ba loại ký hiệu:
| Loại ký hiệu | Cách dùng | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|---|
| Biểu ý | Hình vẽ chỉ chính sự vật hoặc ý liên quan | Hình mặt trời chỉ “mặt trời”, “ngày” |
| Biểu âm | Hình dùng để ghi một hoặc vài âm, không còn nghĩa gốc | Hình con chim cú ghi âm “m” |
| Hạn định | Ký hiệu đặt cuối từ để cho biết từ thuộc nhóm nào | Hình người đi bộ đặt sau từ chỉ chuyển động |
Nhờ sự kết hợp này, người Ai Cập có thể ghi được cả những ý trừu tượng và tên riêng. Tên các vị vua thường được viết trong một khung hình bầu dục gọi là cartouche.
Viết và đọc thế nào?
Chữ có thể viết thành hàng ngang hoặc cột dọc, từ phải sang trái hoặc từ trái sang phải. Muốn biết hướng đọc, ta nhìn các hình người, hình thú: chúng luôn quay mặt về phía đầu dòng chữ.
Chữ tượng hình Ai Cập được giải mã như thế nào?
Sau khi nền văn minh Ai Cập suy tàn, chữ tượng hình dần bị lãng quên, nhiều thế kỉ không ai đọc được. Bước ngoặt đến năm 1799, khi quân đội Pháp phát hiện bia đá Rô-dét-ta (Rosetta) ở vùng cửa sông Nin.
Bia được khắc năm 196 TCN, ghi cùng một nội dung bằng ba loại chữ: chữ tượng hình Ai Cập, một dạng chữ Ai Cập viết nhanh (demotic) và chữ Hy Lạp cổ. Vì các nhà khoa học đọc được chữ Hy Lạp nên có thể đối chiếu để tìm nghĩa. Năm 1822, học giả người Pháp Săm-pô-li-ông (Champollion) công bố thành công việc giải mã, mở ra ngành Ai Cập học.
Giá trị của chữ tượng hình Ai Cập
- Lưu giữ lịch sử: các bia đá, giấy papyrus ghi tên vua, chiến công, nghi lễ, giúp ta dựng lại lịch sử Ai Cập hàng nghìn năm.
- Bảo tồn tri thức khoa học: nhiều văn bản papyrus chép bài toán, phép đo ruộng đất, hiểu biết về y học và thiên văn – nền tảng cho lịch (một năm 365 ngày) và hình học thời cổ.
- Thể hiện đời sống tinh thần: chữ trong lăng mộ, đền thờ cho biết quan niệm về thần linh, cái chết và thế giới bên kia.
- Đóng góp cho văn minh nhân loại: chữ viết giúp truyền kinh nghiệm qua các thế hệ; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hệ thống chữ cái sau này chịu ảnh hưởng từ nguyên tắc ghi âm của chữ Ai Cập.
- Giá trị nghệ thuật: các ký hiệu được vẽ tinh xảo, trở thành nét trang trí đặc trưng của kiến trúc Ai Cập.
Phân biệt: chữ tượng hình và chữ hình nêm
Hai loại chữ thường bị nhầm lẫn khi học bài các nền văn minh phương Đông:
- Chữ tượng hình: của Ai Cập, mô phỏng hình sự vật, viết trên papyrus hoặc khắc đá.
- Chữ hình nêm: của Lưỡng Hà, dùng que nhọn ấn lên phiến đất sét ướt, tạo nét giống cái nêm.
Mẹo nhớ: Ai Cập – giấy cói, hình vẽ; Lưỡng Hà – đất sét, nét nêm.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng chữ tượng hình chỉ là tranh vẽ, không ghi được âm. Thực tế nó có cả ký hiệu biểu âm.
- Nhầm chữ tượng hình Ai Cập với chữ hình nêm Lưỡng Hà.
- Nhầm người giải mã: Săm-pô-li-ông là người công bố giải mã, bia Rô-dét-ta là “chìa khoá”.
Bài luyện tập
Câu 1. Người Ai Cập cổ đại thường viết chữ lên chất liệu nào?
Đáp án: giấy papyrus (làm từ cây cói), ngoài ra khắc lên đá, tường đền, lăng mộ.
Câu 2. Vì sao bia đá Rô-dét-ta giúp giải mã được chữ tượng hình?
Đáp án: vì bia ghi cùng một nội dung bằng ba loại chữ, trong đó có chữ Hy Lạp cổ mà các học giả đọc được, nên có thể so sánh để tìm nghĩa của chữ Ai Cập.
Câu 3. Nêu hai giá trị của chữ tượng hình Ai Cập.
Đáp án mẫu: giúp lưu giữ và hiểu lịch sử, tín ngưỡng Ai Cập; bảo tồn tri thức toán học, thiên văn, y học và góp phần vào sự phát triển chữ viết của nhân loại.
Câu hỏi thường gặp
Chữ tượng hình là gì?
Chữ tượng hình là loại chữ viết dùng hình vẽ mô phỏng sự vật để biểu thị ý nghĩa hoặc âm đọc. Tiêu biểu là chữ tượng hình của người Ai Cập cổ đại.
Chữ tượng hình Ai Cập ra đời khi nào?
Khoảng 3000 năm TCN, khi nhà nước Ai Cập hình thành bên sông Nin và nhu cầu ghi chép ngày càng lớn.
Ai là người giải mã chữ tượng hình Ai Cập?
Học giả người Pháp Săm-pô-li-ông công bố giải mã năm 1822, dựa chủ yếu vào bia đá Rô-dét-ta khắc ba loại chữ.
Chữ tượng hình Ai Cập được viết trên chất liệu gì?
Chủ yếu là giấy papyrus làm từ cây cói, ngoài ra còn được khắc trên đá, tường đền thờ và lăng mộ.