Trả lời nhanh
Trật tự hai cực Ianta sụp đổ chủ yếu vì Liên Xô và các nước Đông Âu lâm vào khủng hoảng toàn diện, trong khi cuộc chạy đua vũ trang làm cả Mĩ lẫn Liên Xô suy giảm sức mạnh. Thêm vào đó, Nhật Bản, Tây Âu vươn lên, xu thế hòa hoãn và hợp tác kinh tế mạnh dần. Mốc kết thúc là việc Liên Xô tan rã tháng 12/1991.
Trật tự hai cực Ianta là gì?
Đó là cục diện thế giới hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dựa trên các thỏa thuận của Hội nghị Ianta (tháng 2/1945) và những hội nghị sau đó. Đặc trưng của nó là thế giới chia thành hai phe: tư bản chủ nghĩa do Mĩ đứng đầu và xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu.
Quan hệ giữa hai siêu cường là đối đầu căng thẳng (Chiến tranh lạnh) nhưng không đi tới chiến tranh trực tiếp. Vì vậy, muốn hiểu vì sao trật tự này mất đi, ta cần xem điều gì làm hai cực ấy không còn giữ được vị thế như trước.
Năm nguyên nhân chính khiến trật tự hai cực sụp đổ
1. Liên Xô và Đông Âu khủng hoảng toàn diện
- Từ thập niên 70, kinh tế Liên Xô tăng trưởng chậm lại, đời sống nhân dân khó khăn; mô hình tập trung quan liêu, bao cấp bộc lộ nhiều hạn chế.
- Công cuộc cải tổ từ năm 1985 do Gooc-ba-chốp khởi xướng mắc nhiều sai lầm, làm khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội thêm trầm trọng.
- Các nước Đông Âu cũng khủng hoảng, lại chịu tác động dây chuyền từ Liên Xô và sự chống phá của các thế lực bên ngoài.
Đây là nguyên nhân trực tiếp và quan trọng nhất, vì một cực đã suy sụp thì cấu trúc “hai cực” không thể tồn tại.
2. Chạy đua vũ trang quá tốn kém
Hai siêu cường dồn rất nhiều nguồn lực cho quân sự và vũ khí hạt nhân suốt nhiều thập kỉ. Liên Xô chịu gánh nặng lớn nhất vì nền kinh tế yếu hơn. Mĩ cũng bị suy giảm tương đối về kinh tế, thâm hụt ngân sách và nợ tăng.
3. Các trung tâm kinh tế – tài chính mới vươn lên
Nhật Bản và Tây Âu (Cộng đồng châu Âu) phát triển nhanh, trở thành đối thủ cạnh tranh kinh tế với Mĩ. Trung Quốc cũng tăng trưởng mạnh sau cải cách. Thế giới dần có nhiều trung tâm quyền lực, làm trật tự lưỡng cực mất dần cơ sở.
4. Xu thế hòa hoãn, đối thoại và hợp tác
Từ cuối thập niên 80, Mĩ và Liên Xô buộc phải đối thoại. Tháng 12/1989, hai nhà lãnh đạo gặp nhau ở đảo Manta và tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Khi “đối đầu” không còn là đường lối chính thì nền tảng của trật tự hai cực suy yếu rõ rệt.
5. Tác động của cách mạng khoa học – công nghệ và toàn cầu hóa
Các nước đều ưu tiên phát triển kinh tế và sức mạnh tổng hợp quốc gia. Quốc gia nào không đổi mới kịp, không đáp ứng cuộc cách mạng khoa học – công nghệ thì tụt hậu, như trường hợp Liên Xô và Đông Âu thời kì này.
Mốc thời gian cần nhớ
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| 1985 | Gooc-ba-chốp bắt đầu công cuộc cải tổ ở Liên Xô |
| 1989 | Chế độ xã hội chủ nghĩa ở nhiều nước Đông Âu sụp đổ; tháng 12, Mĩ – Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh tại Manta |
| 3/10/1990 | Nước Đức thống nhất |
| 6/1991 – 7/1991 | Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV) và Tổ chức Hiệp ước Vácsava giải thể |
| 21/12/1991 | Thành lập Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) |
| 25/12/1991 | Gooc-ba-chốp từ chức, Liên Xô chính thức chấm dứt tồn tại |
Hệ quả: thế giới sau khi trật tự hai cực sụp đổ
- Thế giới chuyển dần sang trật tự mới theo hướng đa cực, nhiều trung tâm quyền lực: Mĩ, Liên bang Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên minh châu Âu…
- Mĩ còn là cường quốc mạnh nhất nhưng không thể chi phối mọi vấn đề quốc tế như mong muốn.
- Các nước điều chỉnh chiến lược, lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm; hòa bình, hợp tác trở thành xu thế chủ đạo, song xung đột cục bộ, khủng bố, tranh chấp vẫn xảy ra.
Cần phân biệt: sự sụp đổ của mô hình xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu xuất phát từ những sai lầm cụ thể trong xây dựng và cải tổ, không có nghĩa chủ nghĩa xã hội nói chung đã hết con đường. Việt Nam, Trung Quốc, Cu-ba, Lào vẫn kiên định con đường xã hội chủ nghĩa và đổi mới phù hợp với điều kiện của mình.
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Mẹo nhớ: “Khủng hoảng – Chạy đua – Vươn lên – Hòa hoãn – Khoa học”. Năm từ khóa đủ để dựng một đoạn trả lời hoàn chỉnh.
- Lỗi 1: Nhầm Liên Xô tan rã với việc Chiến tranh lạnh bắt đầu kết thúc. Chiến tranh lạnh tuyên bố chấm dứt năm 1989, còn Liên Xô tan rã năm 1991.
- Lỗi 2: Chỉ nêu nguyên nhân từ Liên Xô mà quên yếu tố thế giới (Nhật, Tây Âu vươn lên, xu thế hợp tác).
- Lỗi 3: Kết luận “thế giới chuyển sang một cực do Mĩ thống trị”. Đúng hơn là xu hướng đa cực.
Luyện tập
- Câu 1. Sự kiện nào đánh dấu Liên Xô chính thức chấm dứt tồn tại?
Đáp án: Ngày 25/12/1991, Gooc-ba-chốp tuyên bố từ chức Tổng thống Liên Xô, lá cờ Liên Xô trên điện Cremlin được hạ xuống. - Câu 2. Vì sao việc Nhật Bản và Tây Âu vươn lên làm trật tự hai cực yếu đi?
Đáp án: Vì họ trở thành các trung tâm kinh tế lớn, cạnh tranh với Mĩ và không hoàn toàn lệ thuộc vào Mĩ, khiến thế giới không còn chỉ có hai cực. - Câu 3. Nêu hai biểu hiện cho thấy xu thế hòa hoãn trước khi trật tự hai cực sụp đổ.
Đáp án: Gặp gỡ, đối thoại Xô – Mĩ ở cấp cao và tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh tại Manta (12/1989); giải thể SEV và Tổ chức Hiệp ước Vácsava năm 1991.
Câu hỏi thường gặp
Trật tự hai cực Ianta chính thức sụp đổ khi nào?
Thường lấy mốc cuối năm 1991, khi Liên Xô tan rã (25/12/1991). Trước đó, tháng 12/1989, Mĩ và Liên Xô đã tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.
Nguyên nhân quan trọng nhất làm trật tự hai cực sụp đổ là gì?
Là sự khủng hoảng toàn diện của Liên Xô và Đông Âu, cộng với những sai lầm trong cải tổ. Khi một cực suy sụp thì cấu trúc hai cực không còn.
Sau khi trật tự hai cực sụp đổ, thế giới có trở thành một cực không?
Không. Mĩ vẫn mạnh nhưng không chi phối hoàn toàn. Thế giới vận động theo hướng đa cực với nhiều trung tâm như Mĩ, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên minh châu Âu.
Sự sụp đổ của Liên Xô có phải là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội không?
Không. Đó là sự sụp đổ của một mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội với nhiều sai lầm. Nhiều nước như Việt Nam vẫn kiên định con đường xã hội chủ nghĩa và đổi mới phù hợp thực tiễn.