Lý thuyết KTPL 10 Kết nối tri thức: kiến thức trọng tâm cả năm

Tổng quan chương trình KTPL 10 Kết nối tri thức

Sách được tổ chức theo các chủ đề, mỗi chủ đề gồm một hoặc vài bài. Thay vì học thuộc từng câu, em nên nắm “xương sống” của mỗi chủ đề: khái niệm, đặc điểm, vai trò và liên hệ thực tế. Đề kiểm tra hiện nay thường có câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn, câu đúng/sai theo tình huống và câu tự luận vận dụng.

Mạch nội dung	Các chủ đề chính
Kinh tế	Nền kinh tế và các chủ thể của nền kinh tế; Thị trường và cơ chế thị trường; Ngân sách nhà nước và thuế; Sản xuất kinh doanh và các mô hình sản xuất kinh doanh; Tín dụng và cách sử dụng các dịch vụ tín dụng; Lập kế hoạch tài chính cá nhân
Pháp luật	Hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Pháp luật nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nền kinh tế và các chủ thể của nền kinh tế

Nền kinh tế là tổng thể các hoạt động kinh tế của một quốc gia. Các hoạt động cơ bản gồm: sản xuất (tạo ra sản phẩm, đóng vai trò quan trọng nhất), phân phối – trao đổi (đưa sản phẩm đến người tiêu dùng) và tiêu dùng (sử dụng sản phẩm để thoả mãn nhu cầu, là động lực cho sản xuất).

Các chủ thể của nền kinh tế:

• Chủ thể sản xuất: doanh nghiệp, hộ kinh doanh, người sản xuất… tạo ra hàng hoá, dịch vụ; cần sản xuất ra sản phẩm có ích, không gây hại cho người tiêu dùng và môi trường.
• Chủ thể tiêu dùng: người mua hàng hoá, dịch vụ; có trách nhiệm tiêu dùng văn minh, bảo vệ môi trường.
• Chủ thể trung gian: ngân hàng, môi giới, sàn thương mại… kết nối người sản xuất và người tiêu dùng.
• Nhà nước: quản lí nền kinh tế bằng pháp luật, chính sách; tạo môi trường kinh doanh, khắc phục khuyết tật của thị trường.

Thị trường và cơ chế thị trường

Thị trường là nơi người mua và người bán tương tác để xác định giá cả và số lượng hàng hoá, dịch vụ. Thị trường có thể phân loại theo đối tượng (thị trường hàng hoá, dịch vụ, lao động, tài chính…), theo phạm vi (trong nước, quốc tế) hoặc theo hình thức (truyền thống, trực tuyến).

Chức năng của thị trường: thừa nhận giá trị hàng hoá; thông tin về cung, cầu, giá cả; điều tiết, kích thích sản xuất và tiêu dùng.

Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính tự điều chỉnh, tuân theo các quy luật kinh tế (giá trị, cung – cầu, cạnh tranh). Ưu điểm: kích thích sáng tạo, nâng cao năng suất, đa dạng hàng hoá. Nhược điểm: phân hoá giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, khủng hoảng, gian lận, hàng giả… Vì vậy cần sự điều tiết của Nhà nước.

Giá cả thị trường là giá bán thực tế của hàng hoá trên thị trường, chịu tác động của cung – cầu. Mẹo nhớ: cung > cầu → giá giảm; cung < cầu → giá tăng.

Ngân sách nhà nước và thuế

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm) do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định.

• Đặc điểm: hoạt động thu, chi gắn với quyền lực của Nhà nước, do Quốc hội quyết định dự toán; nhằm phục vụ lợi ích chung của cộng đồng; các khoản thu không hoàn trả trực tiếp cho người nộp.
• Vai trò: công cụ huy động nguồn tài chính, điều tiết vĩ mô nền kinh tế, điều tiết thu nhập, đảm bảo an sinh xã hội.
• Quyền và nghĩa vụ công dân: được hưởng các phúc lợi xã hội, được biết thông tin ngân sách theo quy định; có nghĩa vụ nộp thuế, phí, lệ phí đầy đủ, đúng hạn.

Thuế là khoản nộp bắt buộc từ cá nhân, tổ chức cho Nhà nước theo quy định của pháp luật, là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước.

Loại thuế	Đặc điểm	Ví dụ
Thuế trực thu	Người nộp thuế đồng thời là người chịu thuế	Thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp
Thuế gián thu	Thuế được cộng vào giá hàng hoá, dịch vụ; người tiêu dùng là người chịu thuế	Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu

Lỗi hay gặp: nhầm “người nộp thuế” với “người chịu thuế” ở thuế gián thu. Khi em mua chai nước, doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng cho Nhà nước, nhưng người thực sự chịu khoản thuế đó là em, vì nó đã nằm trong giá bán.

Sản xuất kinh doanh và các mô hình sản xuất kinh doanh

Sản xuất kinh doanh là hoạt động tạo ra sản phẩm, dịch vụ để đáp ứng nhu cầu xã hội nhằm thu lợi nhuận. Vai trò: tạo ra của cải, việc làm, thu nhập, đóng góp vào ngân sách và sự phát triển của đất nước.

Một số mô hình sản xuất kinh doanh phổ biến:

• Hộ sản xuất kinh doanh: quy mô nhỏ, do cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ, dễ thành lập.
• Hợp tác xã: tổ chức kinh tế tập thể, các thành viên tự nguyện cùng góp vốn, cùng hưởng lợi; hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng.
• Doanh nghiệp: tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng kí theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh (doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh…).

Tín dụng và dịch vụ tín dụng

Tín dụng là quan hệ vay mượn giữa người cho vay và người vay dựa trên sự tin tưởng, có hoàn trả cả gốc và lãi trong một thời hạn nhất định. Đặc điểm: dựa trên sự tin tưởng; có tính tạm thời (thời hạn); có tính hoàn trả cả gốc lẫn lãi.

Các dịch vụ tín dụng thường gặp: vay thế chấp (có tài sản bảo đảm), vay tín chấp (dựa trên uy tín, thu nhập), thẻ tín dụng, mua trả góp. Khi sử dụng, em cần:

• Vay đúng nhu cầu, phù hợp khả năng trả nợ.
• Đọc kĩ hợp đồng, lãi suất, phí phạt; trả nợ đúng hạn để giữ uy tín.
• Chỉ giao dịch với tổ chức tín dụng hợp pháp; tránh xa “tín dụng đen” với lãi suất cắt cổ.

Lập kế hoạch tài chính cá nhân

Kế hoạch tài chính cá nhân là bản kế hoạch quản lí thu, chi, tiết kiệm và đầu tư của mỗi người để đạt mục tiêu tài chính. Quy trình gợi ý: xác định mục tiêu (cụ thể, đo lường được, có thời hạn) → đánh giá thu nhập, chi tiêu hiện tại → lập kế hoạch thu chi, tiết kiệm → thực hiện và điều chỉnh.

Ví dụ cho học sinh: mục tiêu tiết kiệm 1 200 000 đồng trong 6 tháng để mua sách tham khảo. Mỗi tháng cần để dành 200 000 đồng; em có thể ghi chép chi tiêu hằng tuần, cắt bớt các khoản đồ ăn vặt, dùng một phần tiền mừng tuổi.

Hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hệ thống chính trị nước ta bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam (lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội), Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (trụ cột của hệ thống chính trị, quản lí xã hội bằng pháp luật) và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các tổ chức chính trị – xã hội (đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tầng lớp nhân dân).

Nguyên tắc hoạt động: bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng; tập trung dân chủ; pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.

Pháp luật nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nước. Đặc điểm: tính quy phạm phổ biến; tính quyền lực, bắt buộc chung; tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức.

Các hình thức thực hiện pháp luật:

Hình thức	Ý nghĩa	Ví dụ
Tuân thủ pháp luật	Không làm điều pháp luật cấm	Không vượt đèn đỏ
Thi hành pháp luật	Chủ động làm điều pháp luật yêu cầu	Nộp thuế, thực hiện nghĩa vụ quân sự
Sử dụng pháp luật	Làm điều pháp luật cho phép (quyền)	Khiếu nại, tố cáo, tự do kinh doanh
Áp dụng pháp luật	Cơ quan, người có thẩm quyền ra quyết định	Cảnh sát giao thông xử phạt vi phạm

Mẹo nhớ ba hình thức đầu: “cấm – không làm” là tuân thủ; “buộc – phải làm” là thi hành; “được – có thể làm” là sử dụng.

Hiến pháp và bộ máy nhà nước

Hiến pháp là luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lí cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp. Hiến pháp hiện hành là Hiến pháp năm 2013 (đã được Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều vào năm 2025). Nội dung Hiến pháp quy định về chế độ chính trị, kinh tế, văn hoá, giáo dục, khoa học công nghệ, môi trường; quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; tổ chức bộ máy nhà nước.

Bộ máy nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

• Quốc hội: cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; thực hiện quyền lập hiến, lập pháp.
• Chủ tịch nước: người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước ta về đối nội và đối ngoại.
• Chính phủ: cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp.
• Toà án nhân dân: cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp.
• Viện kiểm sát nhân dân: thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp.
• Chính quyền địa phương gồm Hội đồng nhân dân (cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương) và Uỷ ban nhân dân (cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương). Từ năm 2025, chính quyền địa phương được tổ chức theo mô hình hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã); em nên theo dõi hướng dẫn của thầy cô khi nội dung sách và quy định mới có điểm khác nhau.

Phương pháp học và làm bài KTPL 10

• Học theo sơ đồ: mỗi bài vẽ một sơ đồ “khái niệm – đặc điểm – vai trò – trách nhiệm công dân”.
• Gắn với tình huống: với mỗi khái niệm, tự nghĩ một ví dụ ở gia đình, trường lớp.
• Câu đúng/sai: đọc kĩ từng mệnh đề, chú ý các từ tuyệt đối như “luôn luôn”, “duy nhất”, “tất cả”.
• Câu tự luận tình huống: trả lời theo 3 bước: xác định hành vi, đối chiếu kiến thức/quy định, kết luận và lời khuyên.

Ví dụ: Bạn H nhận được tin nhắn mời vay tiền “không cần giấy tờ, giải ngân trong 5 phút”. H nên làm gì? Gợi ý: đây là dấu hiệu tín dụng không chính thức, tiềm ẩn lãi suất cao và nguy cơ bị đòi nợ trái phép; H không nên vay, không cung cấp thông tin cá nhân, nên trao đổi với gia đình và nếu thật cần vay thì đến tổ chức tín dụng hợp pháp.

Câu hỏi thường gặp

KTPL 10 Kết nối tri thức học những gì?

Gồm mạch kinh tế (nền kinh tế, thị trường, ngân sách nhà nước và thuế, sản xuất kinh doanh, tín dụng, kế hoạch tài chính cá nhân) và mạch pháp luật (hệ thống chính trị, pháp luật, Hiến pháp, bộ máy nhà nước).

Thuế trực thu và thuế gián thu khác nhau thế nào?

Với thuế trực thu, người nộp thuế đồng thời là người chịu thuế (như thuế thu nhập cá nhân). Với thuế gián thu, thuế được cộng vào giá bán nên người tiêu dùng là người chịu thuế, còn doanh nghiệp là người nộp (như thuế giá trị gia tăng).

Có mấy hình thức thực hiện pháp luật?

Có 4 hình thức: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật.

Cơ quan nào có quyền lực nhà nước cao nhất ở Việt Nam?

Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp.

Bài học liên quan

• Giải SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 Kết nối tri thức