Trả lời nhanh
Ngoại hình Đăm Săn không được tả chi tiết như người thường. Tác giả dân gian dùng thủ pháp phóng đại, so sánh bộ phận cơ thể với vật to lớn, và tả qua hành động, trang phục, tiệc tùng, đoàn tùy tùng. Cách tả này lý tưởng hoá chàng thành người anh hùng mang sức mạnh và danh dự của cả cộng đồng, đúng chất sử thi.
Đề bài và phạm vi
Câu hỏi “Việc miêu tả ngoại hình nhân vật Đăm Săn có gì khác thường và có tác dụng như thế nào?” thuộc phần luyện tập quanh đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây (trích sử thi Đăm Săn của dân tộc Ê-đê) trong Ngữ văn 10. Bạn cần trả lời hai ý: khác thường ở chỗ nào và tác dụng gì.
Nét khác thường trong cách miêu tả ngoại hình Đăm Săn
1. Phóng đại, không tả thực
Người kể chuyện không tả khuôn mặt, màu da hay dáng vẻ cụ thể. Thay vào đó, sức vóc của chàng được tả bằng những hình ảnh quá cỡ: các bộ phận cơ thể được so sánh với những vật lớn quen thuộc trong đời sống buôn làng (như ống bễ, xà ngang của nhà dài). Đây là biện pháp cường điệu đặc trưng của sử thi, nên người nghe hình dung ngay một thân hình vượt xa người thường.
2. Tả qua hành động và không gian
Ngoại hình của chàng “hiện ra” nhiều nhất khi chiến đấu. Chàng múa khiên, xốc tới là vượt cả đồi; tiếng khiên, tiếng bước chân gợi sức mạnh như gió bão. Khi so sánh, sức mạnh của chàng gắn với thiên nhiên rộng lớn, không bó trong thân xác một con người.
3. Tả qua trang phục, ăn uống, đoàn người theo hầu
Cảnh Đăm Săn mặc giáp, đeo trang sức, ăn uống linh đình, được đông đảo tôi tớ và dân làng vây quanh cũng là cách tả “ngoại hình”. Vẻ đẹp ở đây là vẻ đẹp của uy thế, của người đứng đầu buôn làng giàu có, hào phóng.
4. Đặt trong thế đối lập với Mtao Mxây
Cùng là múa khiên, nhưng khiên của Mtao Mxây kêu lạch xạch như quả mướp khô, động tác vụng về, nao núng. Đăm Săn thì nhanh, mạnh, dứt khoát. Phép đối lập làm sáng rõ: một bên cao đẹp, chính nghĩa, một bên hèn yếu, phi nghĩa.
| Đặc điểm | Đăm Săn | Mtao Mxây |
|---|---|---|
| Sức vóc, động tác | Mạnh mẽ, nhanh nhẹn, vượt đồi | Vụng về, khiên kêu lạch xạch, sợ hãi |
| Thái độ | Bình tĩnh, tự tin, dũng cảm | Run sợ, kiêu căng giả tạo |
| Giá trị | Đại diện cho cộng đồng, chính nghĩa | Đại diện cho cái ác, thế lực cướp bóc |
Tác dụng của cách miêu tả
- Lý tưởng hoá người anh hùng: Đăm Săn là hình mẫu mà cả cộng đồng Ê-đê ngưỡng mộ về sức mạnh, tài năng, phẩm chất.
- Thể hiện sức mạnh cộng đồng: Chàng chiến đấu vì danh dự và sự bình yên của buôn làng, nên tầm vóc phải lớn lao, mang tính tập thể chứ không chỉ cá nhân.
- Tạo màu sắc sử thi: Ngôn ngữ trang trọng, hình ảnh hoành tráng, giọng điệu ngợi ca là dấu hiệu nhận biết thể loại.
- Bộc lộ thái độ tác giả dân gian: Niềm tự hào về người anh hùng và khát vọng về một cuộc sống thịnh vượng, thống nhất các buôn làng.
- Làm nổi bật cuộc xung đột: Nhờ đối lập với Mtao Mxây, chiến thắng của Đăm Săn trở nên tất yếu và thuyết phục.
Đoạn văn mẫu (tham khảo)
Trong đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây, hình tượng Đăm Săn không hiện ra bằng những nét tả thực mà bằng thủ pháp phóng đại đặc trưng của sử thi. Sức vóc của chàng được so sánh với những vật to lớn quen thuộc của buôn làng; động tác chiến đấu của chàng vượt cả đồi núi, mạnh như gió bão. Cách miêu tả ấy không nhằm cho ta biết chàng cao thấp thế nào, mà để khẳng định chàng là người anh hùng mang sức mạnh và danh dự của cả cộng đồng. Đặt bên Mtao Mxây vụng về, run sợ, Đăm Săn càng sáng lên như biểu tượng của cái đẹp và chính nghĩa. Nhờ vậy, người đọc hiểu vì sao cộng đồng Ê-đê luôn ngợi ca chàng.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ liệt kê chi tiết mà không nêu tác dụng; hoặc nêu tác dụng chung chung “làm nhân vật nổi bật”.
- Nhầm chi tiết múa khiên “lạch xạch như quả mướp khô” là của Đăm Săn; thực ra đó là của Mtao Mxây.
- Đánh giá cách tả là “phi thực tế” theo nghĩa chê; trong sử thi, phóng đại là thủ pháp nghệ thuật có chủ ý.
Mẹo nhớ
Nhớ ba chữ “Tả – Đối – Tôn”: tả bằng phóng đại và hành động; đối lập với kẻ thù; tôn vinh người anh hùng của cộng đồng.
Luyện tập
- Câu 1. Vì sao nói ngoại hình Đăm Săn được tả “qua hành động” là hợp với sử thi? Gợi ý: sử thi coi trọng chiến công và sức mạnh; hành động thể hiện phẩm chất rõ hơn dáng vẻ tĩnh.
- Câu 2. Nêu một chi tiết cho thấy sự đối lập giữa Đăm Săn và Mtao Mxây khi giao chiến. Gợi ý: tiếng khiên lạch xạch, động tác vụng về của Mtao Mxây so với bước tiến vượt đồi của Đăm Săn.
- Câu 3. Viết 3–4 câu nêu tác dụng của biện pháp phóng đại. Gợi ý: lý tưởng hoá nhân vật, tạo không khí hoành tráng, thể hiện niềm tự hào của cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại hình Đăm Săn được miêu tả bằng biện pháp nghệ thuật nào?
Chủ yếu là phóng đại (cường điệu) và so sánh với những vật to lớn, kết hợp tả qua hành động, trang phục, đoàn tùy tùng và đặt trong thế đối lập với Mtao Mxây.
Vì sao sử thi không tả ngoại hình nhân vật chi tiết như truyện hiện đại?
Sử thi không nhằm khắc hoạ cá tính riêng mà xây dựng người anh hùng đại diện cho cả cộng đồng, nên ưu tiên tầm vóc, sức mạnh và phẩm chất hơn nét tả thực.
Đoạn trích về Đăm Săn thuộc chương trình lớp mấy?
Đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây học trong Ngữ văn 10, thuộc phần sử thi dân gian, trích từ sử thi Đăm Săn của dân tộc Ê-đê.