Trả lời nhanh
Đất nước là đoạn trích thuộc phần đầu chương V của trường ca Mặt đường khát vọng do Nguyễn Khoa Điềm (sinh 1943, quê Thừa Thiên – Huế) sáng tác năm 1971 ở chiến khu Trị – Thiên. Đoạn thơ cảm nhận đất nước qua lịch sử, địa lí, văn hoá và nhấn mạnh tư tưởng bao trùm: “Đất Nước của Nhân dân”.
Nguyễn Khoa Điềm là ai?
Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943 tại Phong Điền, Thừa Thiên – Huế, trong một gia đình trí thức giàu truyền thống yêu nước. Ông thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ, cứu nước, những người cầm bút khi đang trực tiếp sống giữa cuộc chiến.
Các mốc cuộc đời cần nhớ khi làm bài:
- Năm 1955, ông tập kết ra Bắc và học tại trường học sinh miền Nam.
- Năm 1964, tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội, rồi trở về miền Nam hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên đô thị, vừa làm cách mạng vừa viết báo, làm thơ.
- Sau ngày thống nhất đất nước, ông tiếp tục hoạt động chính trị và văn nghệ ở Thừa Thiên – Huế.
- Năm 2000, ông được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Những tập thơ, trường ca tiêu biểu: Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng, Ngôi nhà có ngọn lửa ấm, Cõi lặng.
Phong cách thơ: vì sao đọc Nguyễn Khoa Điềm thấy vừa nóng vừa sâu?
Thơ ông là sự hoà quyện giữa cảm xúc nồng nàn của người trẻ tham gia chiến đấu và suy tư sâu lắng của người trí thức. Ông ít kể sự kiện ồn ào mà thường “nghĩ lại” về đất nước, con người, rồi đưa ra một cách hiểu mới. Vì thế thơ ông có chất chính luận nhưng vẫn giàu chất trữ tình.
Mẹo nhớ: khi cần nêu phong cách, hãy chốt thành công thức “cảm xúc + suy tư”, tức tim nóng, đầu sáng. Viết một câu như vậy rồi lấy chính bài Đất nước làm dẫn chứng là đủ ý.
Hoàn cảnh sáng tác của đoạn trích
Trường ca Mặt đường khát vọng được viết năm 1971 tại chiến khu Trị – Thiên. Tác phẩm hướng tới tuổi trẻ đô thị vùng tạm chiếm miền Nam: họ thức tỉnh về non sông, nhận ra sứ mệnh của thế hệ mình và xuống đường đấu tranh, hoà vào cuộc chiến chống đế quốc Mĩ xâm lược.
Đoạn trích Đất nước nằm ở phần đầu chương V, có tên là “Đất Nước”. Hiểu hoàn cảnh này thì mới thấy vì sao giọng thơ như một cuộc trò chuyện với thanh niên: tác giả muốn giúp họ trả lời câu hỏi “đất nước là gì và mình phải làm gì cho đất nước”.
Bố cục và mạch cảm xúc
| Phần | Phạm vi | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Phần 1 | Từ đầu đến “làm nên Đất Nước muôn đời” | Đất nước gần gũi, bình dị, được cảm nhận qua nhiều phương diện: cội nguồn, không gian, thời gian, trách nhiệm |
| Phần 2 | Phần còn lại | Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”: nhân dân là người làm ra đất nước |
Đây là cách chia theo SGK phổ biến. Khi viết bài, hãy dùng cụm “từ cảm nhận cụ thể đến khái quát tư tưởng”: phần 1 trả lời “đất nước là gì”, phần 2 trả lời “ai làm ra đất nước”.
Phần 1: Đất nước hiện lên ở nhiều chiều
Cội nguồn: đất nước có từ lâu, ngay trong đời sống thường ngày
Nguyễn Khoa Điềm không bắt đầu bằng những khái niệm lớn mà bằng những hình ảnh rất đời: câu chuyện cổ mẹ kể (“ngày xửa ngày xưa”), miếng trầu bà ăn, tục búi tóc, nếp sống “gừng cay muối mặn”. Qua đó, đất nước hiện lên từ văn học dân gian, phong tục, tình nghĩa vợ chồng, truyền thống đánh giặc giữ nước và cả sự lao động “một nắng hai sương”.
Điều cần hiểu: tác giả chọn các chi tiết dân gian vì chúng chạm vào kí ức của mọi người. Đất nước vì thế không xa vời mà ở ngay trong nếp nhà, bữa cơm và lời ru.
Không gian: tách “đất” và “nước” để thấy hai nửa của một hồn quê
Tác giả tách hai yếu tố “đất” và “nước”, rồi gắn chúng với đời sống riêng tư: nơi anh đến trường, nơi em tắm, nơi đôi lứa hẹn hò. Từ không gian nhỏ ấy, cái nhìn mở rộng sang không gian mênh mông với rừng vàng, biển bạc, nơi cả cộng đồng sinh sống và phát triển. Cái riêng và cái chung gặp nhau, nên đất nước vừa thân mật vừa rộng lớn.
Thời gian: từ quá khứ đến tương lai
Đất nước được nhìn xuyên suốt mạch thời gian: đã có từ rất xa, đang hiện diện trong mỗi người và sẽ tiếp tục qua các thế hệ. Do đó, đất nước vừa gần gũi vừa thiêng liêng, trường tồn.
Trách nhiệm: “phải biết gắn bó và san sẻ”
Từ cảm nhận ấy, nhà thơ hướng tới người đọc trẻ. Nếu đất nước là máu xương của mình thì phải biết gắn bó, san sẻ, góp sức và sẵn sàng hi sinh để dựng xây. Giọng thơ lúc này giống lời nhắn nhủ chân thành của một người bạn cùng thế hệ, không có tính răn dạy.
Phần 2: Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”
Đây là phần trọng tâm của cả đoạn trích và cũng là phần thường ra đề. Ý chính là: núi sông, phong tục, văn hoá, cuộc kháng chiến đều do nhân dân tạo dựng, nhưng phần lớn họ vô danh.
- Địa lí gắn với con người: núi Vọng Phu, hòn Trống Mái gợi tình nghĩa thuỷ chung; vết gót ngựa Thánh Gióng, chín mươi chín con voi dựng đất Tổ gợi tinh thần chống giặc, dựng nước. Cảnh vật thành “máu thịt” của nhân dân chứ không chỉ là sản phẩm của tạo hoá.
- Nhân dân vô danh: họ sống và chết “giản dị và bình tâm”, không ai nhớ mặt đặt tên, nhưng chính họ giữ lửa, giữ hạt lúa, truyền tiếng nói, đắp đê, giữ tên làng tên xã và đánh giặc khi cần.
- Khẳng định tư tưởng: đất nước là của nhân dân, và văn hoá dân gian (ca dao, thần thoại) là nơi nhân dân gửi hồn mình vào đất nước.
Nên hiểu tư tưởng này theo hai tầng: nhân dân là người làm ra đất nước (lịch sử, văn hoá) và cũng là chủ nhân của đất nước trong hiện tại.
Giá trị nội dung và nghệ thuật
| Khía cạnh | Ý cần ghi |
|---|---|
| Nội dung | Cảm nhận toàn diện về đất nước (văn hoá – lịch sử, địa lí, thời gian – không gian); tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”; lời nhắc về trách nhiệm của thế hệ trẻ |
| Nghệ thuật | Thể thơ tự do; giọng tâm tình, trữ tình – chính luận; vận dụng nhuần nhuyễn văn học dân gian (truyện cổ, ca dao, phong tục); hình ảnh gần gũi, nhịp điệu linh hoạt |
Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Nhầm thể loại: Đất nước là đoạn trích của trường ca, đoạn thơ viết theo thể tự do. Đừng ghi “trường ca” cho thể thơ của đoạn trích mà không nhắc đến tác phẩm gốc.
- Chỉ liệt kê hình ảnh: nhiều bài nêu “ăn trầu, búi tóc, núi Vọng Phu” mà không giải thích ý nghĩa. Mỗi hình ảnh phải được gắn với một ý: cội nguồn, tình nghĩa, tinh thần chống giặc.
- Bỏ qua hoàn cảnh: không nhắc năm 1971, vùng tạm chiếm, tuổi trẻ đô thị thì lời kêu gọi ở cuối phần 1 dễ bị hiểu sai.
- Hiểu “nhân dân” quá hẹp: nhân dân ở đây là cả cộng đồng nhiều thế hệ, từ người vô danh đến những anh hùng thần thoại.
Bài luyện tập có đáp án
- Câu hỏi: Vì sao tác giả chọn miếng trầu, tục búi tóc, truyện cổ để mở đầu cảm nhận về đất nước?
Gợi ý đáp án: Vì đó là những nét văn hoá quen thuộc, cho thấy đất nước đã có từ lâu và hiện diện trong đời sống hằng ngày, từ đó người đọc cảm thấy đất nước gần gũi, thân thuộc. - Câu hỏi: Nêu hai dẫn chứng cho thấy cảnh vật của đất nước do nhân dân tạo nên.
Gợi ý đáp án: Núi Vọng Phu và hòn Trống Mái là hình ảnh tình nghĩa thuỷ chung hoá thành cảnh quan; vết chân ngựa Thánh Gióng và chín mươi chín con voi đất Tổ gắn với tinh thần chống giặc và dựng nước. - Câu hỏi: Viết 3 câu giải thích ý nghĩa của việc nhà thơ viết “Đất Nước” bằng chữ cái viết hoa.
Gợi ý đáp án: Viết hoa thể hiện sự trân trọng, thiêng liêng. Đất nước được nâng lên thành một hình tượng lớn, một thực thể sống. Cách viết này cũng nhấn mạnh tư tưởng bao trùm của đoạn trích.
Cách ôn nhanh trong 3 bước
- Học thuộc phần tác giả và hoàn cảnh bằng các mốc: 1943 – 1955 – 1964 – 1971.
- Chép sơ đồ ở trên ra giấy, mỗi nhánh nhớ một hình ảnh tiêu biểu.
- Luyện đoạn văn 200 chữ về tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”.
Để học sâu hơn, bạn có thể xem bài soạn ở Soạn bài Đất nước ngắn nhất, đọc nội dung, dàn ý và tóm tắt Đất nước, rồi luyện đề với 44 câu trắc nghiệm Đất nước. Muốn viết bài, hãy tham khảo các bài mở bài về Đất nước và các bài phân tích bài thơ. Sau bài này, các em có thể chuyển sang tác phẩm cùng chương trình như Sóng của Xuân Quỳnh.
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Tác phẩm Tây Tiến (Quang Dũng) – Tác giả, tác phẩm Ngữ văn 12.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm được sáng tác khi nào, ở đâu?
Đoạn trích thuộc trường ca Mặt đường khát vọng, được viết năm 1971 tại chiến khu Trị – Thiên, khi tác giả đang hoạt động trong kháng chiến chống Mĩ.
Đoạn trích Đất nước có mấy phần, nội dung từng phần là gì?
Theo cách chia phổ biến có hai phần: phần 1 từ đầu đến "làm nên Đất Nước muôn đời" nói về đất nước gần gũi, bình dị; phần 2 là tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân".
Tư tưởng cốt lõi của đoạn trích Đất nước là gì?
Tư tưởng bao trùm là Đất Nước của Nhân dân: nhân dân đã làm ra đất nước, từ núi sông, phong tục đến lịch sử và văn hoá.
Đất nước thuộc thể loại nào?
Đất nước là đoạn trích từ một trường ca; đoạn thơ được viết theo thể thơ tự do với giọng trữ tình – chính luận.