Trả lời nhanh
Tế bào được xem là đơn vị cấu trúc của sự sống vì mọi sinh vật (trừ virus, vốn không có cấu tạo tế bào) đều được tạo nên từ một hoặc nhiều tế bào. Tế bào còn là đơn vị chức năng: trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng đều diễn ra ngay trong tế bào, và tế bào mới chỉ sinh ra từ tế bào có trước.
Hiểu đúng hai chữ “đơn vị”
“Đơn vị” nghĩa là phần nhỏ nhất vẫn giữ được tính chất cơ bản của cả hệ thống. Ví như viên gạch là đơn vị cấu trúc của bức tường: bức tường to nhỏ thế nào cũng được xây từ gạch. Với cơ thể sống, “viên gạch” ấy là tế bào.
Câu hỏi này thường có hai vế: đơn vị cấu trúc (cơ thể được xây từ cái gì?) và đơn vị chức năng (cơ thể hoạt động nhờ cái gì?). Khi trả lời, em nên nêu đủ cả hai.
Lí do 1: Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào
- Sinh vật đơn bào chỉ có một tế bào nhưng sống được như một cơ thể hoàn chỉnh: vi khuẩn, trùng roi, amip, trùng giày, nấm men.
- Sinh vật đa bào gồm rất nhiều tế bào: cây bưởi, con gà, cơ thể người…
- Trong cơ thể đa bào, các tế bào cùng loại tập hợp thành mô, các mô tạo thành cơ quan, các cơ quan phối hợp thành hệ cơ quan, rồi thành cơ thể.
| Cấp độ | Ví dụ ở người | Ví dụ ở thực vật |
|---|---|---|
| Tế bào | Tế bào cơ tim | Tế bào biểu bì lá |
| Mô | Mô cơ tim | Mô che chở (biểu bì) |
| Cơ quan | Tim | Lá |
| Hệ cơ quan | Hệ tuần hoàn | Hệ chồi |
| Cơ thể | Con người | Cây |
Em thấy cấp thấp nhất, cũng là nền móng của mọi cấp còn lại, luôn là tế bào.
Lí do 2: Mọi hoạt động sống diễn ra trong tế bào
Các đặc trưng của sự sống đều có “địa chỉ” ở tế bào:
- Trao đổi chất: tế bào lấy chất dinh dưỡng, oxygen, thải carbon dioxide và chất cặn bã; năng lượng được giải phóng ngay trong tế bào.
- Sinh trưởng: cơ thể lớn lên nhờ tế bào tăng kích thước và tăng số lượng.
- Sinh sản: tế bào phân chia thành hai tế bào mới; ở sinh vật đơn bào, đây cũng chính là cách sinh sản.
- Cảm ứng: tế bào thần kinh tiếp nhận kích thích và truyền tín hiệu; ngay cả amip cũng biết “tránh” chất độc.
Mỗi loại tế bào lại chuyên hoá một chức năng: hồng cầu vận chuyển oxygen, tế bào thần kinh dẫn truyền xung thần kinh, tế bào lông hút ở rễ hút nước và muối khoáng. Chức năng của cơ thể chính là tổng hợp sự phối hợp chức năng của các tế bào.
Lí do 3: Tế bào chỉ được sinh ra từ tế bào có trước
Cơ thể đa bào bắt đầu từ một tế bào (hợp tử), rồi phân chia nhiều lần để thành cơ thể hoàn chỉnh. Vết thương lành được cũng nhờ tế bào xung quanh phân chia bù đắp. Vì vậy sự sống được duy trì liên tục qua các thế hệ tế bào.
Lí do 4: Tế bào có cấu trúc đủ để “tự sống”
Dù hình dạng và kích thước khác nhau, tế bào nào cũng có ba thành phần cơ bản: màng tế bào (bao bọc, kiểm soát chất ra vào), tế bào chất (nơi diễn ra nhiều hoạt động sống) và vùng nhân hoặc nhân (chứa vật chất di truyền, điều khiển hoạt động). Nhỏ hơn tế bào, các bào quan hay phân tử riêng lẻ không tự duy trì được sự sống.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm virus cũng cấu tạo từ tế bào. Virus không có cấu tạo tế bào, chỉ nhân lên khi ký sinh trong tế bào vật chủ, nên không phản bác ý trên mà là trường hợp đặc biệt cần nhớ.
- Chỉ nói “cơ thể cấu tạo từ tế bào” mà quên vế chức năng, dễ mất điểm ở câu tự luận.
- Cho rằng tế bào nào cũng nhìn thấy bằng mắt thường. Hầu hết tế bào rất nhỏ, phải dùng kính hiển vi.
Mẹo nhớ
Nhớ câu “Xây – Làm – Sinh“: tế bào xây nên cơ thể (cấu trúc), làm nên mọi hoạt động sống (chức năng), và sinh ra tế bào mới (phân chia).
Mẫu câu trả lời tự luận
“Tế bào là đơn vị cấu trúc của sự sống vì mọi sinh vật đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào. Tế bào cũng là đơn vị chức năng vì các hoạt động sống như trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng đều diễn ra ở tế bào; tế bào mới được sinh ra từ sự phân chia của tế bào có trước.”
Bài luyện tập
- Vì sao trùng giày, chỉ có một tế bào, vẫn được coi là một cơ thể sống hoàn chỉnh?
Đáp án: Một tế bào của nó thực hiện đủ các hoạt động sống: lấy thức ăn, tiêu hoá, thải chất thải, di chuyển, phản ứng với kích thích và sinh sản. - Sắp xếp theo thứ tự từ nhỏ đến lớn: cơ quan, tế bào, cơ thể, mô, hệ cơ quan.
Đáp án: Tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể. - Một em nói “virus cũng là tế bào nhỏ nhất”. Em nhận xét thế nào?
Đáp án: Sai. Virus không có cấu tạo tế bào, không tự thực hiện trao đổi chất độc lập, chỉ nhân lên trong tế bào vật chủ.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào là đơn vị cấu trúc và đơn vị chức năng khác nhau thế nào?
Đơn vị cấu trúc nói về việc cơ thể được xây nên từ tế bào. Đơn vị chức năng nói về việc các hoạt động sống như trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng diễn ra ở tế bào.
Virus có phải là tế bào không?
Không. Virus không có cấu tạo tế bào, chỉ nhân lên khi ký sinh trong tế bào sống, nên thường không được xếp là một tế bào độc lập.
Sinh vật đơn bào có được coi là cơ thể sống hoàn chỉnh không?
Có. Chỉ một tế bào đã đảm nhiệm mọi hoạt động sống như dinh dưỡng, hô hấp, bài tiết, cảm ứng và sinh sản.
Tế bào mới được tạo ra bằng cách nào?
Tế bào mới được tạo ra từ sự phân chia của tế bào có trước. Nhờ đó cơ thể lớn lên, thay thế tế bào già và sinh vật sinh sản.