Trả lời nhanh
Nhân (tế bào nhân thực) và vùng nhân (tế bào nhân sơ) có chức năng chứa vật chất di truyền (DNA), lưu giữ và truyền thông tin di truyền cho thế hệ tế bào sau. Nhờ đó, nhân/vùng nhân đóng vai trò là trung tâm điều khiển mọi hoạt động sống của tế bào như trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản (phân chia).
Nhân và vùng nhân là gì?
Mọi tế bào đều phải có vật chất di truyền. Ở mỗi loại tế bào, vật chất này nằm ở một vị trí và có cách tổ chức khác nhau.
- Vùng nhân: có ở tế bào nhân sơ (vi khuẩn). Vật chất di truyền tập trung ở một vùng của tế bào chất, không có màng bao bọc.
- Nhân: có ở tế bào nhân thực (động vật, thực vật, nấm, động vật nguyên sinh…). Vật chất di truyền nằm trong một cấu trúc riêng, có màng nhân bao bọc.
Chức năng của nhân và vùng nhân
- Chứa và bảo vệ vật chất di truyền. DNA mang thông tin quy định đặc điểm của sinh vật. Ở tế bào nhân thực, màng nhân giúp bảo vệ DNA khỏi các phản ứng diễn ra trong tế bào chất.
- Điều khiển hoạt động sống. Thông tin trên DNA được dùng để tổng hợp protein (enzyme, protein cấu trúc…). Các protein này quyết định tế bào làm gì và làm như thế nào.
- Điều khiển sinh trưởng và phân chia. Trước khi tế bào phân chia, DNA được nhân đôi để mỗi tế bào con nhận đủ thông tin di truyền.
- Truyền thông tin di truyền. Thông tin được truyền từ tế bào mẹ sang tế bào con, từ đó duy trì đặc điểm của loài qua các thế hệ.
Cấu tạo của nhân tế bào nhân thực
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| Màng nhân (có nhiều lỗ nhân) | Bao bọc nhân; lỗ nhân cho phép một số chất ra – vào giữa nhân và tế bào chất. |
| Chất nhiễm sắc (khi phân chia co xoắn thành nhiễm sắc thể) | Cấu tạo từ DNA và protein; chứa thông tin di truyền. |
| Nhân con | Nơi tạo ra thành phần của ribosome. |
| Dịch nhân | Chất lỏng chứa các thành phần của nhân. |
So sánh nhân và vùng nhân
| Tiêu chí | Vùng nhân | Nhân |
|---|---|---|
| Loại tế bào | Nhân sơ | Nhân thực |
| Màng bao | Không có | Có màng nhân |
| Vật chất di truyền | Thường là một phân tử DNA dạng vòng | Nhiều phân tử DNA kết hợp protein, tạo nhiễm sắc thể |
| Chức năng chính | Chứa DNA, điều khiển hoạt động sống, phân chia và di truyền | |
Vì sao nói nhân là “trung tâm điều khiển”?
Hãy hình dung tế bào như một nhà máy: tế bào chất là phân xưởng, còn nhân giống phòng chứa bản thiết kế và điều hành. Bản thiết kế (DNA) quy định sản xuất cái gì. Không có nó, các “máy móc” vẫn còn nhưng không biết cần làm gì.
Một thí nghiệm quen thuộc là cắt trùng amip thành hai phần. Phần có nhân vẫn lấy thức ăn, lớn lên và phân chia. Phần không có nhân dần mất khả năng hoạt động và không phân chia được. Thí nghiệm này cho thấy nhân là thành phần then chốt đối với sự sống của tế bào.
Lỗi sai thường gặp
- “Vi khuẩn không có DNA” – sai. Vi khuẩn có DNA nằm ở vùng nhân, chỉ là không có màng nhân bao quanh.
- “Mọi tế bào nhân thực đều có nhân” – chưa đúng. Hồng cầu của người trưởng thành không có nhân (chúng có nhân ở giai đoạn đầu, sau đó mất đi).
- Nhầm “nhân” với “nhân con”: nhân con chỉ là một cấu trúc nhỏ bên trong nhân.
- Viết “nhân điều khiển” nhưng quên nêu lý do: cần nhắc đến DNA/vật chất di truyền.
Mẹo nhớ
Nhớ “nhân sơ – vùng nhân – không màng; nhân thực – nhân – có màng”. Chức năng thì nhớ cụm “chứa DNA – điều khiển – di truyền”.
Bài luyện tập
Câu 1. Tế bào vi khuẩn có nhân không? Vật chất di truyền của nó nằm ở đâu?
Đáp án: Vi khuẩn là tế bào nhân sơ nên không có nhân hoàn chỉnh (không có màng nhân). Vật chất di truyền nằm ở vùng nhân trong tế bào chất.
Câu 2. Trong tế bào nhân thực, thành phần nào của nhân chứa thông tin di truyền?
Đáp án: Chất nhiễm sắc (nhiễm sắc thể), cấu tạo từ DNA và protein.
Câu 3. Một học sinh nói: “Nếu loại bỏ nhân của một tế bào động vật đang sống thì tế bào vẫn phân chia bình thường.” Em đồng ý không? Giải thích.
Đáp án: Không đồng ý. Nhân chứa DNA điều khiển hoạt động sống và quá trình phân chia, nên tế bào mất nhân sẽ dần ngừng hoạt động và không thể phân chia.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nhân khác nhân ở điểm nào?
Vùng nhân ở tế bào nhân sơ không có màng bao bọc, thường chứa một phân tử DNA dạng vòng. Nhân ở tế bào nhân thực có màng nhân và DNA kết hợp với protein thành nhiễm sắc thể.
Nhân tế bào gồm những thành phần nào?
Nhân gồm màng nhân (có lỗ nhân), chất nhiễm sắc (nhiễm sắc thể), nhân con và dịch nhân.
Tại sao nhân được gọi là trung tâm điều khiển của tế bào?
Vì nhân chứa DNA mang thông tin di truyền, quy định việc tổng hợp protein và điều khiển trao đổi chất, sinh trưởng, phân chia của tế bào.
Tế bào không có nhân có sống được không?
Tế bào nhân thực bị mất nhân thường chỉ tồn tại một thời gian ngắn rồi ngừng hoạt động. Hồng cầu người trưởng thành là trường hợp đặc biệt: không có nhân và có đời sống hạn chế.