Trả lời nhanh
Nhà Tần (221–206 TCN) có vai trò mở đầu thời kỳ phong kiến thống nhất ở Trung Quốc. Tần Thủy Hoàng chấm dứt cục diện Chiến Quốc, lập chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền, chia nước thành quận – huyện, thống nhất chữ viết, tiền tệ, đo lường. Những nền tảng này được các triều đại sau kế thừa.
Bối cảnh: vì sao nhà Tần làm được việc thống nhất?
Sau thời Xuân Thu – Chiến Quốc, đất Trung Hoa bị chia cắt, các nước chư hầu đánh nhau liên miên, dân chịu nhiều khổ cực. Yêu cầu thống nhất đã trở thành nguyện vọng chung. Nước Tần có lợi thế nhờ cải cách của Thương Ưởng (đề cao nông nghiệp, quân sự, thưởng phạt theo pháp luật) nên kinh tế và quân đội mạnh hơn các nước khác.
Từ năm 230 đến 221 TCN, vua Tần là Doanh Chính lần lượt diệt sáu nước (Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yên, Tề), thống nhất đất nước. Ông xưng là Tần Thủy Hoàng đế, mở đầu nhà Tần.
Vai trò của nhà Tần đối với lịch sử Trung Quốc
1. Chấm dứt phân tranh, lập nên quốc gia thống nhất
Nhà Tần kết thúc hơn năm thế kỷ chia cắt, lần đầu tiên đưa Trung Quốc thành một quốc gia thống nhất, rộng lớn. Đây là tiền đề để hình thành khối cộng đồng dân tộc và lãnh thổ ổn định về sau. Tần còn mở rộng bờ cõi xuống phía nam (vùng đất của người Bách Việt) và đẩy lùi Hung Nô ở phía bắc.
2. Xây dựng bộ máy nhà nước quân chủ chuyên chế tập quyền
- Ở trung ương: vua xưng Hoàng đế, nắm mọi quyền hành; giúp việc có Thừa tướng (đứng đầu quan văn), Thái úy (đứng đầu quan võ) và Ngự sử đại phu (giám sát quan lại).
- Ở địa phương: bỏ chế độ phong đất cho chư hầu, chia cả nước thành các quận (ban đầu 36 quận), dưới quận là huyện; quan lại do vua trực tiếp bổ nhiệm, có thể bãi chức.
Mô hình này loại bỏ thế lực cát cứ của quý tộc, củng cố quyền lực nhà vua. Các triều đại phong kiến Trung Quốc sau này về cơ bản vẫn theo khuôn mẫu ấy, chỉ điều chỉnh chi tiết.
3. Thống nhất chữ viết, tiền tệ, đo lường, giao thông
| Lĩnh vực | Chính sách của nhà Tần | Tác dụng |
|---|---|---|
| Chữ viết | Lấy chữ tiểu triện làm chữ viết chung | Giao lưu văn hoá, hành chính thuận lợi, giữ sự gắn kết giữa các vùng |
| Tiền tệ | Dùng đồng tiền chung (tiền đồng hình tròn, lỗ vuông) | Thúc đẩy buôn bán, thống nhất thị trường |
| Đo lường | Quy định chung về độ dài, thể tích, khối lượng | Thu thuế, trao đổi hàng hoá công bằng và dễ quản lý |
| Giao thông | Quy định khổ trục xe, làm đường, đào kênh (như kênh Linh Cừ) | Nối liền các vùng, thuận lợi vận chuyển và hành quân |
4. Phòng thủ biên giới và để lại công trình lớn
Để chống Hung Nô, nhà Tần cho nối các đoạn thành cũ của các nước thành Vạn Lý Trường Thành. Đây là công trình đồ sộ, về sau được các triều đại tu bổ, mở rộng và trở thành biểu tượng của Trung Quốc.
Hạn chế và nguyên nhân sụp đổ
Bên cạnh vai trò tích cực, nhà Tần cai trị rất hà khắc: dùng pháp luật tàn bạo, đốt sách, chôn nho sinh để kiểm soát tư tưởng, bắt hàng chục vạn dân đi lao dịch, xây Trường Thành, cung điện, lăng mộ, đóng thuế nặng. Mâu thuẫn xã hội gay gắt dẫn tới khởi nghĩa Trần Thắng – Ngô Quảng (209 TCN) rồi lan rộng khắp nước. Năm 206 TCN nhà Tần diệt vong, chỉ tồn tại chừng 15 năm; sau đó Lưu Bang lập nhà Hán (202 TCN).
Bài học lịch sử: một triều đại muốn bền vững không chỉ cần sức mạnh quân sự và luật pháp mà còn phải biết “nghỉ sức dân”. Nhà Hán rút kinh nghiệm này nên giảm thuế, giảm lao dịch ở buổi đầu.
Cách trình bày khi làm bài và mẹo nhớ
- Mẹo nhớ: “1 – 2 – 3 thống nhất”: thống nhất lãnh thổ; thống nhất bộ máy (quận – huyện); thống nhất chữ, tiền, đo lường.
- Lỗi thường gặp: nhầm Tần Thủy Hoàng với Hán Cao tổ Lưu Bang; nhầm năm 221 TCN (thống nhất) với 206 TCN (nhà Tần sụp đổ); quên nêu hạn chế khi đề yêu cầu đánh giá.
- Khung bài ngắn: hoàn cảnh thống nhất → các chính sách → vai trò → hạn chế, kết luận.
Bài luyện tập
- Câu 1. Nhà Tần thành lập năm nào và do ai sáng lập?
Đáp án: Năm 221 TCN, do Tần Thủy Hoàng (Doanh Chính) sau khi diệt sáu nước. - Câu 2. Vì sao việc chia nước thành quận – huyện do vua bổ nhiệm quan lại giúp tăng quyền lực nhà vua?
Đáp án: Quan lại phụ thuộc vào vua, không có đất đai riêng để cát cứ như chư hầu, nên quyền lực tập trung về trung ương. - Câu 3. Nêu một nguyên nhân khiến nhà Tần sụp đổ nhanh.
Đáp án: Chính sách cai trị tàn bạo, sưu cao thuế nặng, lao dịch nặng nề khiến nông dân nổi dậy (khởi nghĩa Trần Thắng – Ngô Quảng).
Câu hỏi thường gặp
Nhà Tần tồn tại trong khoảng thời gian nào?
Nhà Tần tồn tại từ năm 221 TCN, khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, đến năm 206 TCN, tức khoảng 15 năm.
Điểm quan trọng nhất của nhà Tần trong lịch sử Trung Quốc là gì?
Nhà Tần lần đầu thống nhất Trung Quốc và xây dựng chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền với quận – huyện, trở thành khuôn mẫu cho các triều đại phong kiến sau.
Nhà Tần đã thống nhất những gì?
Nhà Tần thống nhất lãnh thổ, bộ máy cai trị, chữ viết (chữ tiểu triện), tiền tệ, đo lường và quy định chung khổ trục xe.
Vì sao nhà Tần nhanh chóng sụp đổ?
Do cai trị hà khắc, dùng hình phạt nặng, đốt sách chôn nho, bắt dân đi lao dịch và đóng thuế nặng, dẫn đến khởi nghĩa Trần Thắng – Ngô Quảng và nhà Tần diệt vong năm 206 TCN.