Trả lời nhanh
Phần mềm độc hại (malware) được viết ra với ý đồ xấu, nhằm gây hại cho máy tính, mạng, dữ liệu hoặc người dùng, chẳng hạn đánh cắp thông tin, phá hỏng tệp, chiếm quyền điều khiển hay tống tiền. Vì vậy phương án nói rằng nó “dùng để hỗ trợ các ứng dụng” là sai. Mục đích có hại chính là điểm làm nó khác với phần mềm bình thường.
Phần mềm độc hại là gì?
Phần mềm độc hại (tiếng Anh: malware, viết tắt của malicious software) là các chương trình do con người tạo ra để thực hiện những hành vi trái ý muốn của chủ máy tính. Chúng có thể lén lút cài vào máy, tự nhân bản hoặc giả dạng thành phần mềm hữu ích để đánh lừa người dùng.
Điều quan trọng cần nhớ: phần mềm có hại hay không được quyết định bởi mục đích của người viết và hậu quả với người dùng, chứ không phải bởi việc nó có chạy được hay không. Một ứng dụng hợp pháp bị lỗi vẫn không phải là malware, vì người viết không có ý định gây hại.
Vì sao đáp án “hỗ trợ các ứng dụng” là sai?
Phần mềm hỗ trợ ứng dụng là các trình điều khiển (driver), thư viện, bản cập nhật hay công cụ tiện ích. Chúng giúp phần mềm khác chạy ổn định hơn, hoàn toàn trái ngược với malware. Ngược lại, phát biểu “dùng với ý đồ xấu, gây ra tác hại” đúng với định nghĩa trên.
Phần mềm độc hại được viết ra để làm gì?
Tuỳ nhóm người viết, mục đích của malware có thể rất khác nhau. Dưới đây là những mục đích phổ biến:
- Đánh cắp thông tin: mật khẩu, số tài khoản ngân hàng, tin nhắn, ảnh cá nhân.
- Tống tiền: mã hoá dữ liệu rồi đòi tiền chuộc mới trả lại khoá giải mã.
- Chiếm quyền điều khiển: biến máy tính thành “máy ma” để tấn công nơi khác hoặc phát tán thư rác.
- Phá hoại: xoá, làm hỏng tệp hoặc hệ điều hành, khiến máy không khởi động được.
- Quảng cáo trái phép và theo dõi: hiện cửa sổ quảng cáo liên tục, ghi lại thói quen duyệt web.
Các loại phần mềm độc hại thường gặp
| Loại | Đặc điểm chính |
|---|---|
| Virus | Gắn vào tệp hoặc chương trình khác, chỉ lây khi người dùng mở tệp nhiễm. |
| Sâu máy tính (worm) | Tự nhân bản và lan qua mạng, không cần người dùng mở tệp. |
| Trojan (ngựa thành Tơ-roa) | Giả dạng phần mềm có ích, bên trong chứa mã độc, thường mở “cửa sau”. |
| Phần mềm tống tiền (ransomware) | Mã hoá dữ liệu và đòi tiền chuộc. |
| Phần mềm gián điệp (spyware, keylogger) | Âm thầm ghi lại thao tác bàn phím, màn hình, thông tin đăng nhập. |
| Phần mềm quảng cáo (adware) | Hiển thị quảng cáo không mong muốn, đôi khi kèm theo spyware. |
Máy tính bị nhiễm malware thường có dấu hiệu gì?
- Máy chạy chậm bất thường, quạt kêu to dù không mở nhiều ứng dụng.
- Xuất hiện chương trình lạ, thanh công cụ lạ trên trình duyệt hoặc trang chủ bị tự đổi.
- Tệp bị đổi tên, bị khoá, hoặc có thông báo đòi tiền.
- Tài khoản bị đăng nhập từ nơi lạ, bạn bè nhận được tin nhắn mà em không gửi.
Cách phòng tránh và xử lí
- Chỉ tải phần mềm từ nguồn chính thức, không dùng bản “bẻ khoá”.
- Cài và cập nhật thường xuyên phần mềm diệt virus, bật tường lửa.
- Không mở tệp đính kèm hoặc bấm đường dẫn lạ trong email, tin nhắn.
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng để vá lỗ hổng bảo mật.
- Sao lưu dữ liệu quan trọng ra nơi khác (ổ ngoài, đám mây) để không phụ thuộc vào kẻ tống tiền.
- Khi nghi ngờ nhiễm, ngắt kết nối mạng, quét toàn bộ máy bằng phần mềm diệt virus rồi đổi mật khẩu từ một thiết bị sạch.
Lưu ý về pháp luật
Tạo ra, phát tán hay sử dụng phần mềm độc hại để gây thiệt hại cho người khác là hành vi vi phạm pháp luật về an ninh mạng và có thể bị xử phạt nghiêm. Học sinh chỉ nên tìm hiểu malware ở mức nhận biết và phòng chống, không thử viết hay lan truyền chúng, dù chỉ “cho vui”.
Câu hỏi luyện tập
Câu 1. Một chương trình được quảng cáo là “trình tăng tốc trò chơi” nhưng khi cài đặt lại ghi lại mật khẩu em gõ và gửi đi. Đó là loại phần mềm gì?
Đáp án: đây là trojan kèm spyware (keylogger), vì nó giả dạng phần mềm có ích để lấy cắp thông tin.
Câu 2. Vì sao sâu máy tính nguy hiểm hơn virus ở chỗ lây lan?
Đáp án: vì sâu tự nhân bản và lan qua mạng mà không cần người dùng mở tệp nào, nên có thể lây cho hàng loạt máy trong thời gian ngắn.
Câu 3. Việc sao lưu dữ liệu giúp ích gì khi gặp ransomware?
Đáp án: có bản sao sạch thì dù dữ liệu gốc bị mã hoá, em vẫn khôi phục được mà không phải trả tiền chuộc.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm độc hại viết ra có tác dụng gì?
Được viết ra với ý đồ xấu để gây hại cho máy tính, dữ liệu hoặc người dùng, như đánh cắp thông tin, phá hỏng tệp, tống tiền hay chiếm quyền điều khiển.
Virus và sâu máy tính khác nhau thế nào?
Virus cần gắn vào tệp hoặc chương trình và lây khi người dùng mở tệp đó, còn sâu tự nhân bản và lan qua mạng mà không cần tác động của người dùng.
Cách đơn giản nhất để tránh phần mềm độc hại là gì?
Chỉ tải phần mềm từ nguồn chính thức, cập nhật hệ điều hành và phần mềm diệt virus, không mở tệp hoặc đường dẫn lạ, đồng thời sao lưu dữ liệu quan trọng.