Trả lời nhanh
Chiến thắng Mtao Mxây là đoạn trích từ sử thi Đăm Săn của người Ê-đê (Tây Nguyên), học ở Bài 1 “Thần thoại và sử thi”, Ngữ văn 10 Cánh diều Tập 1. Đoạn trích kể việc tù trưởng Đăm Săn đến tận nhà Mtao Mxây thách đấu, đánh bại kẻ đã cướp vợ mình là Hơ Nhị, rồi được dân làng hai bên theo về và mở tiệc mừng. Qua đó, sử thi ca ngợi vẻ đẹp phi thường của người anh hùng chiến đấu vì hạnh phúc gia đình và sự lớn mạnh của cộng đồng. Bài soạn dưới đây trả lời đầy đủ phần Chuẩn bị, Trong khi đọc và câu hỏi sau khi đọc.
Tìm hiểu chung về đoạn trích
- Thể loại: sử thi anh hùng, loại tác phẩm tự sự dân gian dài, được người Ê-đê gọi là khan và diễn xướng bằng lời kể có vần, có nhịp trong những đêm dài bên bếp lửa nhà sàn.
- Nhân vật: Đăm Săn (tù trưởng giàu mạnh, người anh hùng), Mtao Mxây (tù trưởng ở làng khác, kẻ cướp Hơ Nhị), Hơ Nhị (vợ Đăm Săn), ông Trời, tôi tớ và dân làng.
- Bố cục: (1) từ đầu đến khi Mtao Mxây bị giết: cuộc giao chiến giữa hai tù trưởng; (2) đoạn Đăm Săn gọi tôi tớ của Mtao Mxây đi theo mình; (3) phần còn lại: lễ ăn mừng chiến thắng và chân dung người anh hùng.
Chuẩn bị
Câu 1. Tóm tắt nội dung bao quát của văn bản
Sự kiện được kể: Đăm Săn đến nhà Mtao Mxây thách đấu để giành lại vợ. Sau hai hiệp múa khiên, nhờ sức mạnh của mình và lời mách bảo của ông Trời, chàng giết được Mtao Mxây; tôi tớ và dân làng của Mtao Mxây tự nguyện theo chàng về, cả buôn làng mở tiệc mừng.
Bối cảnh: thời kì công xã thị tộc của người Ê-đê, khi các tù trưởng còn giao tranh để giành người, giành của và mở rộng buôn làng. Không gian là núi rừng Tây Nguyên với nhà sàn dài, cầu thang gỗ, bãi đất trước nhà, rẫy, đồi tranh, đồi lồ ô.
Chi tiết thần kì: Đăm Săn múa khiên làm gió nổi như bão, núi rạn nứt, đồi tranh bật rễ; miếng trầu Hơ Nhị ném sang khiến sức chàng tăng lên gấp bội; ông Trời hiện ra mách chàng ném chày mòn vào vành tai kẻ thù.
Câu 2. Nhân vật chính là ai, có điểm gì nổi bật?
Nhân vật chính là Đăm Săn. Chàng là tù trưởng giàu có, dũng mãnh, ngay thẳng và tự tin; sức vóc phi thường; trong chiến đấu thì quyết liệt nhưng đàng hoàng, không đánh lén; sau chiến thắng lại được mọi người tôn kính. Đăm Săn không chỉ là một cá nhân mà là hình mẫu lí tưởng của cả cộng đồng Ê-đê.
Câu 3. Câu chuyện gửi gắm thông điệp gì?
Câu chuyện khẳng định chính nghĩa sẽ chiến thắng kẻ cướp đoạt, ca ngợi người anh hùng dám đứng lên bảo vệ hạnh phúc gia đình và danh dự của buôn làng. Sâu hơn, nó thể hiện khát vọng của cộng đồng về một thủ lĩnh tài giỏi, dẫn dắt mọi người tới cuộc sống đoàn kết, giàu mạnh.
Câu 4. Liên hệ với kinh nghiệm sống của bản thân
Em có thể liên hệ: trong đời sống hôm nay vẫn có những người dám đứng ra bảo vệ người yếu thế, bảo vệ lẽ phải, và họ luôn được tập thể tin yêu như dân làng tin yêu Đăm Săn. Ngoài ra, nếu em từng xem biểu diễn cồng chiêng hay tìm hiểu nhà rông, nhà dài Tây Nguyên, em sẽ dễ hình dung không khí lễ mừng chiến thắng cuối đoạn trích. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Trong khi đọc
Câu 1. Màu sắc văn hóa Tây Nguyên thể hiện qua những yếu tố nào?
- Kiến trúc: nhà sàn dài của tù trưởng, đầu sàn hiên và đầu cầu thang được đẽo hình trang trí (mặt trăng, chim ngói), cầu thang rộng.
- Vũ khí và trang phục: khiên, giáo, gươm, khố, áo, mền chiến, đồ trang sức đeo tai.
- Phong tục: tục ăn trầu, tục đánh chiêng và uống rượu trong ngày vui, chế độ tù trưởng có nhiều tôi tớ.
- Thiên nhiên: rẫy, đồi tranh, đồi lồ ô, cách so sánh với chim, voi, sấm.
- Lời ăn tiếng nói: cách gọi nhau trong lời thách đấu, lối nói trùng điệp đặc trưng của khan.
Câu 2. Chi tiết miêu tả ngoại hình Mtao Mxây
Mtao Mxây xuất hiện với khiên tròn, gươm sáng lóa, trang phục chỉnh tề, vẻ mặt dữ tợn. Nhưng ngay sau đó, dáng đi của hắn lại do dự, bước nào cũng đắn đo. Sự đối lập giữa vẻ ngoài phô trương và thái độ rụt rè cho thấy tác giả dân gian ngầm chế giễu: hắn chỉ mạnh ở bề ngoài.
Câu 3. Biện pháp nghệ thuật khi miêu tả cảnh múa khiên
Tác giả dân gian dùng so sánh, phóng đại và đối lập. Khiên của Mtao Mxây phát ra âm thanh khô khốc, hắn bước cao bước thấp, chém trượt vào cái chão cột trâu. Ngược lại, mỗi lần Đăm Săn xốc tới là vượt qua cả một quả đồi, chàng múa trên cao thì gió như bão, múa dưới thấp thì gió như lốc. Cặp đối lập này làm nổi bật tài năng áp đảo của Đăm Săn và sự kém cỏi của kẻ thù.
Câu 4. Chi tiết ông Trời giúp đỡ Đăm Săn
Khi giáo của Đăm Săn đâm mãi không thủng người Mtao Mxây, chàng được ông Trời mách bảo hãy lấy chày mòn ném vào vành tai kẻ thù. Chàng làm theo và chiếm được thế thắng. Chi tiết cho thấy trong quan niệm của người xưa, thần linh đứng về phía chính nghĩa và rất gần gũi với con người. Tuy vậy, ông Trời chỉ gợi ý, còn chiến thắng vẫn do sức mạnh và lòng dũng cảm của Đăm Săn.
Câu 5. Tình cảm của cộng đồng qua lời nói và hành động của dân làng
Khi Đăm Săn hỏi, tôi tớ của Mtao Mxây đồng lòng đi theo chàng, mang theo cả của cải. Dân làng của Đăm Săn thì đón chàng về trong không khí tưng bừng. Lời nói và hành động ấy thể hiện sự kính phục, tin yêu, tự nguyện tôn Đăm Săn làm thủ lĩnh chung; chiến thắng của chàng là niềm vui của cả cộng đồng chứ không của riêng ai.
Câu 6. Tưởng tượng không khí ăn mừng của dân làng
Em có thể hình dung: tiếng chiêng lớn nhỏ vang lên dồn dập khắp buôn, những ché rượu được mở, người các nơi kéo đến đông nghịt, nhà sàn rung lên dưới những bước chân nhảy múa. Khách khứa vừa uống rượu vừa kể lại trận đấu, lời ca ngợi người anh hùng nối nhau không dứt. Đó là không khí hội hè rộn ràng, náo nhiệt, mang tầm vóc của cả cộng đồng.
Câu 7. Vẻ đẹp kì vĩ, phi thường của Đăm Săn
Đăm Săn hiện lên với tầm vóc khổng lồ: tóc dài thả xuống sàn phải lấy nong hoa hứng, ăn uống không biết no say, sức mạnh ngang voi đực, hơi thở ầm ầm như sấm. Chàng nằm trên võng giữa khách khứa đông đúc, vừa uy nghi vừa gần gũi. Vẻ đẹp ấy kết hợp sức mạnh thể chất với sự giàu có và danh tiếng, đúng với lí tưởng về người tù trưởng của người Ê-đê.
Câu 8. Nghệ thuật miêu tả nhân vật Đăm Săn
- So sánh và phóng đại: bắp chân, bắp đùi được so với những vật to lớn trong nhà sàn, đôi mắt long lanh như mắt chim, nằm xuống làm gãy cả rầm sàn.
- Liệt kê và trùng điệp: các câu có cấu trúc lặp lại tạo nhịp điệu dồn dập, dễ nhớ khi kể.
- Miêu tả qua cái nhìn của cộng đồng: người kể như thay lời mọi người để ngợi ca chàng.
Nhờ đó, Đăm Săn mang vẻ đẹp vừa hùng tráng vừa hoang sơ của núi rừng, được tôn lên như một vị thần.
Trả lời câu hỏi sau khi đọc
Câu 1. Sự kiện chính; lời người kể chuyện, lời nhân vật, chi tiết thần kì
Các sự kiện chính:
- Đăm Săn đến nhà Mtao Mxây thách đấu; Mtao Mxây chần chừ, chỉ chịu xuống khi Đăm Săn dọa phá nhà.
- Hiệp thứ nhất: Mtao Mxây múa khiên trước, tỏ ra kém cỏi; Đăm Săn múa sau, dũng mãnh khác thường.
- Hơ Nhị ném miếng trầu, Đăm Săn đớp được, sức tăng gấp bội, nhưng giáo vẫn không đâm thủng kẻ thù.
- Được ông Trời mách, Đăm Săn ném chày mòn trúng vành tai Mtao Mxây, đánh gục và giết hắn.
- Tôi tớ, dân làng Mtao Mxây đi theo Đăm Săn về buôn của chàng.
- Lễ ăn mừng chiến thắng linh đình; chân dung Đăm Săn giữa cộng đồng.
Lời người kể chuyện là các đoạn dẫn dắt, miêu tả: cảnh ngôi nhà của Mtao Mxây, dáng vẻ của hắn, cảnh múa khiên, cảnh ăn mừng. Đáng chú ý là người kể nhiều lần hướng tới người nghe như đang kể trực tiếp trước đám đông, dấu vết của hình thức diễn xướng.
Lời nhân vật là các lượt đối đáp thách đấu giữa Đăm Săn và Mtao Mxây, lời Đăm Săn hỏi tôi tớ của kẻ thù và lời họ đáp lại, lời Đăm Săn sai bảo tôi tớ chuẩn bị tiệc mừng.
Chi tiết thần kì: múa khiên làm núi rạn, đồi tranh bật rễ bay tung; miếng trầu tăng sức; ông Trời hiện ra chỉ cách dùng chày mòn.
Câu 2. Đặc điểm của Đăm Săn và sự đối lập với Mtao Mxây
Đăm Săn là người anh hùng dũng cảm, tài giỏi, đàng hoàng, có sức mạnh phi thường và được cộng đồng tôn vinh. Sự đối lập với Mtao Mxây thể hiện rõ qua bảng sau:
| Phương diện | Đăm Săn | Mtao Mxây |
|---|---|---|
| Thái độ khi thách đấu | Chủ động, quyết liệt, hứa không đánh lén khi đối thủ đang đi xuống | Ngạo mạn ngoài miệng nhưng sợ hãi, chần chừ, lo bị đâm lén |
| Múa khiên | Mỗi bước vượt cả quả đồi, múa gió như bão, như lốc | Khiên kêu khô khốc, bước cao bước thấp, chém trượt |
| Kết cục | Chiến thắng, được ông Trời giúp sức | Bị đánh gục và bị giết |
| Thái độ của dân làng | Kính phục, tự nguyện đi theo | Không ai bênh vực |
Câu 3. Tác dụng của một biện pháp nghệ thuật tiêu biểu
Em có thể chọn phóng đại kết hợp so sánh trong cảnh Đăm Săn múa khiên: chàng múa trên cao gió như bão, múa dưới thấp gió như lốc, chòi lẫm đổ, cây cối chết rụi, núi rạn và đồi tranh bật rễ. Tác dụng: (1) biến trận đấu giữa hai người thành một sự kiện chấn động cả đất trời, tạo không khí hào hùng; (2) tôn vinh sức mạnh vượt ngưỡng con người của Đăm Săn; (3) tạo nhịp điệu dồn dập, giúp người nghe hình dung sống động và dễ ghi nhớ khi diễn xướng.
Câu 4. Một đặc điểm nổi bật của thể loại sử thi trong đoạn trích
Đặc điểm nổi bật là nhân vật anh hùng mang tầm vóc và lí tưởng của cộng đồng. Đăm Săn đánh Mtao Mxây trước hết để cứu vợ, nhưng kết quả là buôn làng được mở rộng, tôi tớ hai bên hợp lại, của cải nhiều thêm. Đoạn trích không dừng ở cảnh chết chóc mà dành nhiều lời cho cảnh mừng chiến thắng và chân dung người anh hùng giữa đám đông. Ngôn ngữ trùng điệp, so sánh và phóng đại cũng đều hướng tới việc ngợi ca vẻ đẹp ấy, đúng với đặc trưng của sử thi anh hùng.
Câu 5. Tình cảm của cộng đồng Ê-đê với người anh hùng
Khi được hỏi có đi theo không, tôi tớ của Mtao Mxây đồng thanh nhận lời, mang theo của cải về với Đăm Săn. Họ đi theo không phải vì bị ép buộc mà vì tin rằng sống dưới sự dẫn dắt của một tù trưởng tài giỏi sẽ ấm no hơn. Dân làng Đăm Săn đón chàng bằng tiếng chiêng, bằng rượu và lời ca ngợi; khách các nơi kéo đến đông đúc. Những chi tiết này cho thấy cộng đồng kính trọng, yêu mến và tự hào về Đăm Săn; họ coi chiến công của chàng là chiến công chung, phản ánh khát vọng thống nhất và lớn mạnh của các buôn làng.
Câu 6. Đoạn trích phản ánh và ca ngợi điều gì? Ý nghĩa với hôm nay
Đoạn trích phản ánh cuộc sống và các cuộc chiến giữa những tù trưởng thời công xã thị tộc; ca ngợi vẻ đẹp dũng cảm, tài năng, chính trực của người anh hùng và khát vọng của cộng đồng về cuộc sống hạnh phúc, đoàn kết, giàu mạnh.
Những giá trị này vẫn còn nguyên ý nghĩa: xã hội hôm nay vẫn cần những con người dám đứng lên bảo vệ lẽ phải, biết đặt hạnh phúc cá nhân trong mối gắn bó với tập thể. Đoạn trích cũng giúp em trân trọng kho tàng văn hóa phong phú của đồng bào Tây Nguyên, một phần không thể thiếu của văn hóa Việt Nam.
Câu 7. Đoạn văn miêu tả trận đấu (khoảng 8–10 dòng)
Nắng sớm vừa trùm lên bãi đất trước nhà sàn thì tiếng thách đấu của Đăm Săn đã vang như sấm. Mtao Mxây khoác áo giáp, cầm khiên sáng lóa bước xuống, nhưng đôi chân cứ ngập ngừng trên từng bậc thang. Hắn múa trước, chiếc khiên khua lạch cạch, người chạy chao đảo từ đầu bãi đến cuối bãi. Đến lượt Đăm Săn, chàng rung khiên lao tới, mỗi bước vượt qua cả một ngọn đồi; gió nổi lên ầm ầm, cây cối ngả rạp. Mũi giáo của chàng nhiều lần trúng đích mà vẫn không xuyên qua được lớp giáp của kẻ thù. Rồi như có ai mách bảo, chàng vớ lấy cái chày mòn, ném thẳng vào vành tai Mtao Mxây. Tấm giáp rơi xuống, kẻ cướp vợ ngã vật ra đất giữa tiếng reo hò của dân làng.
Tóm tắt Chiến thắng Mtao Mxây
Đăm Săn đến nhà Mtao Mxây, kẻ đã cướp vợ chàng là Hơ Nhị, và thách hắn xuống đánh nhau. Mtao Mxây sợ hãi, mãi đến khi Đăm Săn dọa phá nhà mới chịu ra. Trong cuộc múa khiên, Mtao Mxây tỏ ra vụng về còn Đăm Săn múa dũng mãnh như bão lốc. Được miếng trầu của Hơ Nhị, sức chàng tăng lên, nhưng giáo vẫn không đâm thủng áo giáp của kẻ thù. Ông Trời mách Đăm Săn ném chày mòn vào vành tai Mtao Mxây; nhờ vậy chàng đánh gục và giết được hắn. Tôi tớ, dân làng Mtao Mxây tự nguyện theo Đăm Săn về. Buôn làng mở tiệc mừng linh đình, ai cũng ngợi ca người anh hùng có sức mạnh và danh tiếng lẫy lừng.
Soạn các bài khác của Bài 1 Ngữ văn 10 Cánh diều
- Soạn bài Hê-ra-clet đi tìm táo vàng
- Soạn bài Ra-ma buộc tội
- Soạn bài Thực hành tiếng việt lớp 10 trang 30 Tập 1
- Soạn bài Viết bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội
Câu hỏi thường gặp
Chiến thắng Mtao Mxây trích từ tác phẩm nào?
Đoạn trích thuộc sử thi Đăm Săn, sử thi anh hùng nổi tiếng của người Ê-đê ở Tây Nguyên.
Vì sao Đăm Săn đánh Mtao Mxây?
Vì Mtao Mxây đã cướp Hơ Nhị, vợ của Đăm Săn. Chàng đến tận nhà hắn thách đấu để giành lại vợ và bảo vệ danh dự của mình, của buôn làng.
Ông Trời giúp Đăm Săn như thế nào?
Ông Trời mách Đăm Săn lấy chày mòn ném vào vành tai Mtao Mxây. Nhờ đó chàng đánh gục được kẻ thù có áo giáp mà giáo không đâm thủng.
Biện pháp nghệ thuật chủ yếu trong Chiến thắng Mtao Mxây là gì?
Chủ yếu là so sánh, phóng đại và đối lập, kết hợp lối kể trùng điệp, nhằm tôn vinh sức mạnh và vẻ đẹp phi thường của Đăm Săn.
Chiến thắng Mtao Mxây học ở bài nào trong Ngữ văn 10 Cánh diều?
Văn bản thuộc Bài 1 Thần thoại và sử thi, Ngữ văn 10 Cánh diều Tập 1, cùng với Hê-ra-clet đi tìm táo vàng và Ra-ma buộc tội.