Trả lời nhanh
Mạch cảm xúc của bài thơ Đoàn thuyền đánh cá (Huy Cận) được triển khai theo trình tự thời gian và không gian của một chuyến ra khơi: hoàng hôn ra khơi → đêm trăng sao đánh cá trên biển → bình minh trở về. Cảm xúc đi theo đó: háo hức, hồ hởi lúc ra đi; say sưa, hào hứng khi lao động; phấn khởi, tự hào khi thu hoạch và đón bình minh.
Bố cục bài thơ theo mạch thời gian
Bài thơ gồm 7 khổ, mỗi khổ 4 câu, được sáng tác năm 1958 sau chuyến đi thực tế ở vùng mỏ Quảng Ninh. Bài thơ kể chuyện một đêm đánh cá, nhưng cũng là bức tranh về niềm vui lao động trong cuộc sống mới. Ta chia thành ba phần:
| Phần | Khổ thơ | Thời điểm | Nội dung chính | Cảm xúc |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Khổ 1–2 | Hoàng hôn | Đoàn thuyền ra khơi giữa cảnh biển trời rộng lớn | Hồ hởi, náo nức, lạc quan |
| 2 | Khổ 3–6 | Đêm | Đoàn thuyền đánh cá trên biển trăng sao, biển giàu đẹp | Say sưa, hào hứng, yêu biển, yêu lao động |
| 3 | Khổ 7 | Bình minh | Đoàn thuyền trở về trong ánh mặt trời mới | Phấn khởi, tự hào, khẩn trương |
Phân tích từng chặng cảm xúc
1. Hoàng hôn – lúc ra khơi (khổ 1, 2)
Mở đầu là hình ảnh vũ trụ: mặt trời lặn được ví như “hòn lửa” và đêm như tấm cửa khép lại sau “then” sóng. Cảnh không hề buồn mà hoành tráng, kì vĩ. Ngay sau đó, tiếng hát cất lên cùng cánh buồm căng gió: con người không sợ bóng đêm mà chủ động bước vào đêm để làm việc.
Cảm xúc ở chặng này là sự háo hức, tự tin, lạc quan. Nhịp thơ khoẻ, hình ảnh rộng mở báo hiệu một chuyến ra khơi đầy hứa hẹn.
2. Đêm – đoàn thuyền đánh cá (khổ 3–6)
Đây là phần dài nhất và là trung tâm của bài thơ. Thiên nhiên hiện lên giàu có, lung linh: cá biển đa dạng như những “đoàn” sống động, ánh trăng, sao, sóng nước hoà vào công việc đánh cá. Con người không nhỏ bé mà làm chủ, “gõ thuyền” hát, “kéo” lưới như kéo cả trăng sao, biển cả lên.
Cảm xúc ở chặng này dâng cao: say mê vẻ đẹp của biển, tự hào về sự giàu có của quê hương, ca ngợi niềm vui lao động tập thể. Bút pháp lãng mạn, nhiều liên tưởng, so sánh, nhân hoá làm cho lao động nặng nhọc hoá thành một bản hợp xướng.
3. Bình minh – trở về (khổ 7)
Khổ cuối mở ra cảnh đoàn thuyền chạy đua với mặt trời, thuyền về trong ánh bình minh và hàng nghìn mặt trời nhỏ của cá lấp lánh khoang thuyền. Hình ảnh mặt trời cuối bài trả lời cho hình ảnh mặt trời lặn ở đầu bài, tạo thành một vòng tuần hoàn khép kín.
Cảm xúc ở chặng này là niềm vui thu hoạch, sự phấn chấn, khẩn trương, tin tưởng vào ngày mới.
Vì sao nói “mạch” này đặc sắc?
- Hai mạch song song: mạch thời gian (một ngày đêm đảo ngược: chiều → đêm → sáng) và mạch cảm xúc (vui tươi → say sưa → tự hào) đan vào nhau.
- Cấu trúc đầu cuối tương ứng: “mặt trời xuống biển” mở đầu, “mặt trời đội biển” khép lại; thiên nhiên và con người cùng vận hành nhịp nhàng.
- Cảm hứng vũ trụ và cảm hứng lao động: con người hoà vào thiên nhiên, làm chủ thiên nhiên.
Mẹo nhớ
Nhớ bằng câu: “Chiều đi – Đêm làm – Sáng về”, ứng với số khổ 2 – 4 – 1. Nhớ thêm: giữa bài là phần dài nhất vì đó là trọng tâm lao động.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng bài thơ triển khai theo trình tự không gian (từ bờ ra biển rồi vào bờ) mà quên yếu tố thời gian là mạch chính.
- Viết bài thơ có cảm xúc “lo lắng, vất vả”; thực ra cảm hứng chủ đạo là lạc quan, say sưa, ngợi ca.
- Chia bố cục sai số khổ (ví dụ 3–3–1). Hãy nhớ: 2 khổ đầu, 4 khổ giữa, 1 khổ cuối.
- Nhầm tác giả: bài thơ của Huy Cận, in trong tập Trời mỗi ngày lại sáng.
Luyện tập
Câu 1. Bài thơ Đoàn thuyền đánh cá có mấy khổ và phần giữa gồm những khổ nào?
Đáp án: 7 khổ; phần giữa (đánh cá trên biển đêm) gồm khổ 3 đến khổ 6.
Câu 2. Hình ảnh nào ở đầu bài và cuối bài tạo nên sự đối ứng?
Đáp án: Mặt trời lặn xuống biển ở đầu bài và mặt trời mọc, “đội” biển lên ở cuối bài; nhờ đó bài thơ khép lại thành vòng tuần hoàn.
Câu 3. Viết 3–4 câu nêu cảm xúc chủ đạo của tác giả.
Gợi ý: Huy Cận ngợi ca vẻ đẹp kì vĩ, giàu có của biển cả quê hương và niềm vui, sức mạnh của người lao động trong cuộc sống mới; cảm xúc phấn khởi, say sưa xuyên suốt từ lúc ra khơi đến khi trở về.
Câu hỏi thường gặp
Mạch cảm xúc của bài thơ Đoàn thuyền đánh cá triển khai theo trình tự nào?
Theo trình tự thời gian của một chuyến đi biển: hoàng hôn ra khơi, đêm đánh cá, bình minh trở về; cảm xúc đi từ hồ hởi đến say sưa rồi phấn khởi, tự hào.
Bài thơ Đoàn thuyền đánh cá có bố cục mấy phần?
Ba phần: khổ 1–2 (ra khơi), khổ 3–6 (đánh cá trên biển đêm), khổ 7 (trở về trong bình minh).
Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là gì?
Cảm hứng ngợi ca thiên nhiên, biển cả giàu đẹp và niềm vui lao động tập thể của con người trong cuộc sống mới.
Hình ảnh mặt trời ở đầu và cuối bài có ý nghĩa gì?
Hai hình ảnh đối ứng nhau, tạo vòng tuần hoàn khép kín của một ngày đêm, đồng thời thể hiện sự hoà hợp giữa thiên nhiên và con người lao động.