Trả lời nhanh
Phương thức biểu đạt chính của một bài thuyết giảng thường là nghị luận. Người giảng muốn giảng giải đạo lí, quan điểm và thuyết phục người nghe tin, làm theo, nên văn bản được xây dựng bằng luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng. Tự sự, miêu tả, biểu cảm hay thuyết minh chỉ xuất hiện phụ trợ.
Bài thuyết giảng là gì?
Thuyết giảng là hình thức người nói trình bày, giải thích một vấn đề (đạo lí, lối sống, học tập, tín ngưỡng…) để người nghe hiểu và thay đổi nhận thức, hành động. Mục đích giao tiếp quan trọng nhất là thuyết phục, không phải kể chuyện hay tả cảnh.
Vì thế, khi gặp câu hỏi “Xác định phương thức biểu đạt chính của văn bản”, hãy bắt đầu từ mục đích giao tiếp của người viết rồi mới tìm dấu hiệu trong câu chữ.
Nhắc lại sáu phương thức biểu đạt
| Phương thức | Mục đích chính | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Tự sự | Kể sự việc | Có nhân vật, sự kiện, diễn biến theo thời gian |
| Miêu tả | Tái hiện đặc điểm sự vật, con người | Từ ngữ gợi hình ảnh, màu sắc, âm thanh |
| Biểu cảm | Bộc lộ tình cảm, cảm xúc | Từ cảm thán, câu bộc lộ rung động |
| Thuyết minh | Cung cấp tri thức khách quan | Số liệu, định nghĩa, giải thích, phân loại |
| Nghị luận | Bàn luận, thuyết phục | Luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; từ “vì vậy, bởi vì, do đó, cần phải” |
| Hành chính – công vụ | Giao tiếp theo thể thức nhà nước | Mẫu văn bản, quốc hiệu, số hiệu, căn cứ |
Cách xác định phương thức biểu đạt chính của bài thuyết giảng
- Tìm ý chính: người giảng muốn nói điều gì, khuyên điều gì? Nếu là một quan điểm, một lời khuyên thì nghiêng về nghị luận.
- Tìm cách lập luận: có nêu vấn đề, giải thích, đưa ví dụ, rút ra bài học hay không?
- Tìm từ ngữ đặc trưng: “vì vậy”, “nghĩa là”, “chúng ta cần”, “hãy”, câu khẳng định, câu khuyên nhủ.
- Phân biệt chính – phụ: phương thức nào chiếm phần lớn nội dung và phục vụ mục đích toàn bài thì là phương thức chính.
Ví dụ tự đặt để luyện nhận biết
Đoạn sau do tôi tự soạn để minh hoạ, không trích từ văn bản nào:
“Các em đừng đọc sách chỉ để khoe mình đã đọc nhiều. Sách chỉ có giá trị khi nó làm ta hiểu mình hơn và biết sống tử tế hơn. Vì vậy, mỗi trang đọc xong, hãy tự hỏi: mình học được điều gì?”
Phân tích: đoạn có quan điểm (đọc sách để hiểu mình, sống tử tế), có lí lẽ (“sách chỉ có giá trị khi…”), có lời khuyên (“hãy tự hỏi”) và từ nối “vì vậy”. Đáp án: nghị luận.
Loại trừ các phương án thường gặp
- Tự sự: bài thuyết giảng đôi khi kể một câu chuyện nhỏ làm ví dụ, nhưng câu chuyện chỉ để chứng minh luận điểm, nên chỉ là yếu tố phụ.
- Thuyết minh: có thể giải thích khái niệm (ví dụ giải thích “khiêm tốn là gì”) nhưng mục đích cuối cùng là thuyết phục, không chỉ cung cấp tri thức.
- Biểu cảm: giọng điệu tha thiết khiến dễ nhầm, song cảm xúc ở đây phục vụ lập luận.
- Miêu tả: chỉ xuất hiện khi tả cảnh minh hoạ, chiếm tỉ lệ nhỏ.
Lỗi sai thường gặp
- Thấy văn bản có kể chuyện là chọn ngay tự sự, mà không xét mục đích toàn bài.
- Nhầm “giải thích” với “thuyết minh”: giải thích trong nghị luận nhằm làm rõ luận điểm.
- Ghi nhiều phương thức mà không chỉ ra phương thức chính, trong khi đề hỏi một đáp án.
Lưu ý: nếu đề của em có văn bản cụ thể, hãy áp dụng đúng bốn bước ở trên. Nếu đó là bài giảng thiên về kể lại một sự kiện lịch sử hay tiểu sử thì cần cân nhắc lại tỉ lệ các phương thức, vì không phải mọi “bài giảng” đều nghị luận.
Cách viết đáp án đạt điểm
Mẫu trả lời: “Phương thức biểu đạt chính của văn bản là nghị luận. Người viết nêu quan điểm… và dùng lí lẽ, dẫn chứng… để thuyết phục người nghe.” Nên nêu một dấu hiệu cụ thể trong văn bản để minh chứng.
Bài luyện tập
- “Lòng biết ơn không phải lời cảm ơn nói cho có. Đó là việc làm cụ thể mỗi ngày. Do đó, hãy bắt đầu từ những người thân nhất.” Xác định phương thức biểu đạt chính.
Đáp án: nghị luận (có quan điểm, lí lẽ, từ “do đó”, lời khuyên “hãy”). - “Sáng nay, thầy bước vào lớp, đặt chiếc cặp xuống bàn rồi kể về lần đầu thầy thi trượt.” Phương thức chính của đoạn này?
Đáp án: tự sự (kể sự việc theo trình tự); nếu đoạn sau dùng chuyện đó để khuyên học sinh thì toàn bài vẫn có thể nghị luận. - “Nước sôi ở 100 °C ở áp suất khí quyển tiêu chuẩn.” Đây là phương thức nào?
Đáp án: thuyết minh (cung cấp tri thức khách quan).
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của bài thuyết giảng là gì?
Thường là nghị luận, vì mục đích của bài thuyết giảng là giảng giải và thuyết phục người nghe bằng luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng.
Bài thuyết giảng có kết hợp phương thức nào khác không?
Có. Bài thuyết giảng thường kết hợp thêm tự sự (kể chuyện minh hoạ), thuyết minh (giải thích khái niệm) và biểu cảm, nhưng đều phục vụ cho nghị luận.
Làm sao phân biệt nghị luận với thuyết minh?
Thuyết minh cung cấp tri thức khách quan, không bày tỏ quan điểm. Nghị luận nêu quan điểm và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc.
Nếu đề có văn bản cụ thể thì làm thế nào?
Xác định mục đích giao tiếp, tìm luận điểm và từ ngữ đặc trưng, rồi xem phương thức nào chiếm chủ đạo để kết luận phương thức chính.