Trả lời nhanh
Cơ cấu tay quay – thanh lắc thuộc loại cơ cấu biến chuyển động quay thành chuyển động lắc. Tay quay quay tròn liên tục, qua thanh truyền làm thanh lắc dao động qua lại quanh một điểm cố định trên giá đỡ. Vì vậy chỗ trống trong câu hỏi cần điền là “chuyển động lắc”, không phải tịnh tiến hay quay tròn.
Đề bài và cách điền
Câu hỏi thường gặp: “Cơ cấu tay quay – thanh lắc thuộc cơ cấu biến chuyển động quay thành chuyển động …”
Đáp án: chuyển động lắc. Trong tên gọi đã có sẵn gợi ý: “thanh lắc” là khâu chuyển động lắc, còn “tay quay” là khâu chuyển động quay.
Cấu tạo của cơ cấu tay quay – thanh lắc
Cơ cấu gồm bốn bộ phận nối với nhau bằng các khớp quay (bản lề):
- Tay quay: khâu quay tròn quanh một trục cố định, nhận chuyển động từ nguồn (động cơ, sức người…).
- Thanh truyền: khâu nối tay quay với thanh lắc, vừa chuyển dời vừa xoay.
- Thanh lắc: khâu chỉ quay qua lại một góc nhất định quanh trục cố định của nó.
- Giá đỡ: khâu đứng yên, mang hai trục quay của tay quay và thanh lắc.
Nguyên lý làm việc
- Tay quay quay tròn đều quanh điểm A.
- Đầu B của tay quay vạch thành đường tròn, kéo và đẩy thanh truyền BC.
- Đầu C của thanh truyền nối với thanh lắc nên không thể quay tròn quanh D mà chỉ lắc qua lại giữa hai vị trí biên.
Cơ cấu này có thể làm việc theo chiều ngược lại: khi thanh lắc được đẩy qua lại (ví dụ đạp chân), tay quay có thể được dẫn động quay. Muốn quay liên tục thường phải có thêm bánh đà để vượt qua các vị trí chết.
Ứng dụng thực tế
- Máy khâu đạp chân: bàn đạp lắc qua lại làm quay bánh đà.
- Máy dệt, một số máy móc cơ khí cần chuyển động lắc đều đặn.
- Cơ cấu cần gạt nước trên một số loại xe: chuyển động quay của động cơ được đổi thành chuyển động lắc của cần gạt.
Phân biệt với các cơ cấu khác
| Cơ cấu | Biến đổi chuyển động |
|---|---|
| Tay quay – thanh lắc | Quay ↔ lắc |
| Tay quay – con trượt | Quay ↔ tịnh tiến qua lại |
| Bánh răng – thanh răng | Quay ↔ tịnh tiến |
| Cam – cần | Quay → tịnh tiến (lên xuống) theo quy luật của cam |
Mẹo nhớ: hãy đọc tên cơ cấu theo hai khâu đầu – cuối. “Tay quay” là đầu vào (quay), “thanh lắc” là đầu ra (lắc). Với “con trượt”, đầu ra là trượt tức tịnh tiến.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “tịnh tiến” vì nhầm với cơ cấu tay quay – con trượt, vốn dùng trong động cơ đốt trong và máy cưa.
- Nghĩ thanh lắc quay tròn được. Thanh lắc chỉ quay một góc giới hạn rồi quay lại.
- Nhầm thanh truyền với thanh lắc. Thanh truyền là khâu trung gian, thanh lắc mới là khâu bị dẫn có chuyển động lắc.
Bài luyện tập
- Điền vào chỗ trống: “Cơ cấu tay quay – con trượt biến chuyển động quay thành chuyển động …”.
Đáp án: tịnh tiến (qua lại). - Kể tên bốn bộ phận của cơ cấu tay quay – thanh lắc.
Đáp án: tay quay, thanh truyền, thanh lắc, giá đỡ. - Trong máy khâu đạp chân, khâu nào là khâu dẫn, khâu nào quay tròn?
Đáp án: bàn đạp (chuyển động lắc) dẫn động qua thanh truyền làm bánh đà quay tròn.
Câu hỏi thường gặp
Cơ cấu tay quay – thanh lắc biến chuyển động gì thành chuyển động gì?
Biến chuyển động quay tròn của tay quay thành chuyển động lắc (quay qua lại một góc) của thanh lắc, và trong nhiều trường hợp có thể làm ngược lại.
Cơ cấu tay quay – thanh lắc gồm những bộ phận nào?
Gồm bốn bộ phận: tay quay, thanh truyền, thanh lắc và giá đỡ, nối với nhau bằng các khớp quay.
Cơ cấu tay quay – thanh lắc khác tay quay – con trượt ở điểm nào?
Khâu bị dẫn của tay quay – thanh lắc chuyển động lắc quanh một trục cố định, còn khâu bị dẫn của tay quay – con trượt chuyển động tịnh tiến qua lại trên rãnh trượt.
Cơ cấu tay quay – thanh lắc được dùng ở đâu?
Dùng trong máy khâu đạp chân, máy dệt và một số cơ cấu cần gạt nước, nơi cần chuyển đổi giữa chuyển động quay và chuyển động lắc.