Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp là đặc điểm của cuộc cách mạng nào?

Đây là kiến thức hay gặp trong bài về các cuộc cách mạng công nghiệp (Lịch sử 10). Nếu đề của em có bốn phương án, hãy tìm phương án ghi “lần thứ ba”, “nửa sau thế kỉ XX” hoặc “cách mạng khoa học – công nghệ”. Dưới đây là cách hiểu để em không bị nhầm.

“Lực lượng sản xuất trực tiếp” nghĩa là gì?

Lực lượng sản xuất gồm người lao động, công cụ lao động và tri thức. Trước đây, khoa học chủ yếu là sự tìm hiểu tự nhiên, còn sản xuất dựa vào kinh nghiệm của thợ thủ công. Hai bên khá tách rời.

Khi nói khoa học là lực lượng sản xuất trực tiếp, ta hiểu:

• Phát minh khoa học nhanh chóng trở thành công nghệ, sản phẩm cụ thể (ví dụ nghiên cứu vật lí chất rắn dẫn đến chip bán dẫn).
• Khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng ngày càng rút ngắn.
• Khoa học đi trước, mở đường cho kĩ thuật và sản xuất; đầu tư cho nghiên cứu trở thành đầu tư cho tăng trưởng.

Vì sao đặc điểm này gắn với cách mạng lần thứ ba?

Từ nửa sau thế kỉ XX, các thành tựu về điện tử, máy tính, vật liệu mới, năng lượng nguyên tử, sinh học, tự động hoá, internet… đều xuất phát từ nghiên cứu khoa học cơ bản rồi mới đi vào đời sống. Các nước đầu tư lớn cho nghiên cứu – triển khai, và nhiều ngành sản xuất mới (điện tử, phần mềm, công nghệ sinh học) ra đời nhờ khoa học.

Bảng so sánh bốn cuộc cách mạng công nghiệp

Lỗi sai thường gặp

• Chọn lần thứ nhất vì thấy “cách mạng công nghiệp” gắn với máy móc. Ở lần này, nhiều phát minh (máy kéo sợi, máy hơi nước) đến từ thợ thủ công, chưa thể nói khoa học là lực lượng sản xuất trực tiếp.
• Chọn lần thứ hai vì có điện và phát minh khoa học. Lần hai mới là bước đầu khoa học gắn với kĩ thuật; mức độ “trực tiếp” rõ nhất là lần ba.
• Chọn lần thứ tư vì nó mới nhất. Lần tư nhấn mạnh sự số hoá, trí tuệ nhân tạo, kết nối vạn vật.

Mẹo nhớ: lần 1 – hơi nước; lần 2 – điện; lần 3 – điện tử và khoa học thành lực lượng sản xuất trực tiếp; lần 4 – thông minh, kết nối.

Lưu ý: ở một số sách cũ, đặc điểm này được ghi cho “cách mạng khoa học – kĩ thuật lần thứ hai” (từ những năm 40 thế kỉ XX). Đó chính là giai đoạn tương ứng với cách mạng công nghiệp lần thứ ba trong cách chia hiện nay, nên em đừng nhầm hai cách gọi.

Luyện tập

1. Điền vào chỗ trống: “Trong cách mạng công nghiệp lần thứ ba, ____ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.”
   Đáp án: khoa học.
2. Nêu hai thành tựu tiêu biểu của cuộc cách mạng lần thứ ba.
   Gợi ý: máy tính điện tử và internet; năng lượng hạt nhân (hoặc robot, vật liệu mới, công nghệ sinh học).
3. Em hãy lấy một ví dụ cho thấy phát minh khoa học nhanh chóng đi vào sản xuất.
   Gợi ý: nghiên cứu về bán dẫn dẫn đến vi mạch, rồi điện thoại thông minh.