Trả lời nhanh
Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam gồm các cơ quan lập pháp (Quốc hội), hành pháp (Chính phủ và hệ thống hành chính), tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát) cùng Chủ tịch nước và chính quyền địa phương. Bộ máy có ba đặc điểm: tính thống nhất, tính nhân dân, tính quyền lực. Tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc: quyền lực thuộc về nhân dân, Đảng lãnh đạo, tập trung dân chủ, pháp chế xã hội chủ nghĩa, quyền lực thống nhất có phân công, phối hợp, kiểm soát.
Bài 13 là bài mở đầu cho phần pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước. Muốn làm tốt các câu hỏi, em chỉ cần nắm chắc hai ý lớn: bộ máy có những đặc điểm nào, và nó vận hành dựa trên những nguyên tắc nào. Phần dưới đây trình bày theo đúng thứ tự các mục trong bài, mỗi câu có hướng trả lời ngắn gọn để em tự diễn đạt lại.
Sơ đồ bộ máy nhà nước cần nhớ
Trước hết, em hãy nhìn sơ đồ khái quát dưới đây. Đây là khung để trả lời câu Mở đầu và để phân biệt cơ quan nào thực hiện quyền nào.
Lưu ý: sơ đồ trong sách thể hiện chính quyền địa phương theo ba cấp (tỉnh, huyện, xã). Từ ngày 01/7/2025, nước ta tổ chức chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh và xã), không còn cấp huyện. Khi làm bài kiểm tra, em cứ bám theo nội dung sách và thầy cô hướng dẫn, nhưng nên biết thông tin này để hiểu thời sự.
Mở đầu: Nêu các cơ quan trong bộ máy nhà nước từ trung ương đến địa phương
Em có thể trả lời theo ba nhóm quyền lực, rồi nêu thêm các cơ quan còn lại:
- Cơ quan lập pháp: Quốc hội – cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao.
- Cơ quan hành pháp: Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; ở địa phương là Ủy ban nhân dân và các sở, phòng, ban chuyên môn.
- Cơ quan tư pháp: Tòa án nhân dân (xét xử) và Viện kiểm sát nhân dân (thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp).
- Nguyên thủ quốc gia: Chủ tịch nước, thay mặt nước đối nội và đối ngoại.
- Ở địa phương: Hội đồng nhân dân (cơ quan quyền lực) và Ủy ban nhân dân (cơ quan hành chính).
Xem lời giải riêng: Nêu các cơ quan trong bộ máy nhà nước.
1. Đặc điểm của bộ máy nhà nước
| Đặc điểm | Nội dung chính | Từ khoá nhớ |
|---|---|---|
| Tính thống nhất | Các cơ quan được tổ chức thành một hệ thống từ trung ương đến địa phương, cùng chịu sự lãnh đạo của Đảng; mỗi cơ quan có thẩm quyền riêng theo luật | Một hệ thống – nhiều thẩm quyền |
| Tính nhân dân | Do nhân dân lập nên, được nhân dân uỷ quyền, phục vụ lợi ích nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân | Của dân – do dân – vì dân |
| Tính quyền lực | Nhà nước ban hành pháp luật, quản lí toàn xã hội và có thể dùng biện pháp cưỡng chế bảo đảm pháp luật được thực hiện | Luật + cưỡng chế |
Câu hỏi: Tính thống nhất được thể hiện thế nào?
Em chỉ ra hai biểu hiện: (1) các cơ quan nhà nước được sắp xếp thành một hệ thống thống nhất từ trung ương xuống địa phương, đều đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; (2) tuy thống nhất nhưng mỗi cơ quan có chức năng, thẩm quyền riêng do pháp luật quy định, không ai làm thay việc của ai. Chi tiết: Tính thống nhất của bộ máy nhà nước.
Câu hỏi: Các cơ quan nhà nước thực hiện chủ trương xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như thế nào?
Ý chính để trả lời, em nhóm theo vai trò của Nhà nước:
- Chuyển dần từ vai trò trực tiếp kinh doanh sang vai trò quản lí, định hướng, điều tiết nền kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách.
- Kiến tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, đầu tư kết cấu hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội.
- Ban hành chính sách phân bổ nguồn lực, phân phối và phân phối lại để tăng trưởng gắn với tiến bộ, công bằng xã hội.
- Giữ vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, hoàn thiện công cụ quản lí vĩ mô, tăng cường kỉ luật, kỉ cương.
Xem thêm: Thực hiện chủ trương xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Câu hỏi: Biểu hiện của tính nhân dân, cho ví dụ
Biểu hiện: bộ máy do nhân dân bầu ra, uỷ quyền quản lí nhà nước và xã hội; mọi hoạt động của cơ quan, cán bộ, công chức đều vì lợi ích nhân dân và chịu sự kiểm tra, giám sát của nhân dân. Ví dụ em có thể lấy: công dân đủ điều kiện đi bầu đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân; dự thảo luật được đăng lấy ý kiến nhân dân; người dân được khiếu nại, tố cáo khi quyền lợi bị xâm phạm. Tham khảo: Biểu hiện của tính nhân dân.
Câu hỏi: Tính quyền lực được thể hiện thế nào?
Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền ban hành luật và các văn bản quy phạm pháp luật áp dụng trên toàn lãnh thổ; có lực lượng (công an, quân đội, toà án, thi hành án…) để bảo đảm pháp luật được tuân thủ; có quyền xử lí người vi phạm. Quyền lực này là quyền lực công, dùng để phục vụ nhân dân chứ không phải đặc quyền của cá nhân. Xem: Tính quyền lực của bộ máy nhà nước.
2. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động
| Nguyên tắc | Ý nghĩa cốt lõi |
|---|---|
| Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân | Nhân dân là chủ thể tối cao, thực hiện quyền lực trực tiếp (bầu cử, trưng cầu ý dân) và gián tiếp qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân |
| Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo | Đảng lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương, công tác tổ chức, cán bộ; tổ chức đảng và đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật |
| Tập trung dân chủ | Dân chủ bàn bạc, thảo luận rồi quyết định theo đa số; cấp dưới phục tùng cấp trên, địa phương phục tùng trung ương |
| Pháp chế xã hội chủ nghĩa | Nhà nước tổ chức, hoạt động và quản lí xã hội bằng Hiến pháp, pháp luật; mọi cơ quan, cá nhân phải tuân thủ |
| Quyền lực thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát | Lập pháp, hành pháp, tư pháp do các cơ quan khác nhau thực hiện, vừa phối hợp vừa giám sát lẫn nhau |
Vì sao các cơ quan phải phối hợp và giám sát nhau?
- Phối hợp để công việc nhà nước thông suốt: ví dụ Chính phủ soạn dự án luật, Quốc hội xem xét thông qua, rồi Chính phủ tổ chức thi hành.
- Giám sát, kiểm soát để ngăn lạm quyền, tham nhũng, độc đoán; bảo đảm quyền lực dùng đúng mục đích phục vụ nhân dân.
Xem: Vì sao các cơ quan phải phối hợp, giám sát.
Vì sao Nhà nước tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật?
Vì pháp luật là công cụ quản lí hiệu quả nhất, có tính bắt buộc chung; hoạt động theo luật giúp quyền lực không bị lạm dụng, quyền công dân được bảo vệ, xã hội ổn định và công bằng. Chi tiết: Tổ chức theo Hiến pháp và pháp luật.
Nguyên tắc Đảng lãnh đạo
Khi trả lời, em nhấn mạnh: Đảng lãnh đạo không có nghĩa là Đảng làm thay Nhà nước. Đảng định hướng bằng đường lối, chủ trương; Nhà nước thể chế hoá thành pháp luật rồi tổ chức thực hiện. Đảng viên phải gương mẫu chấp hành pháp luật và chịu sự giám sát của nhân dân. Xem: Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng và Đảng lãnh đạo bộ máy nhà nước.
Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và tập trung dân chủ
Với điều khoản Hiến pháp được trích trong sách, em tìm hai cụm: “Nhân dân làm chủ” và “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”; nền tảng là liên minh giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Còn với tập trung dân chủ, em giải thích bằng hai vế: tập trung (thống nhất chỉ đạo, thiểu số theo đa số, cấp dưới theo cấp trên) và dân chủ (được bàn bạc, góp ý trước khi quyết định). Hai vế phải đi cùng nhau. Xem: Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, Hiểu thế nào là tập trung dân chủ.
Luyện tập: cách làm để đạt điểm cao
Các bài luyện tập đều là bài tình huống. Em làm theo ba bước: (1) xác định hành vi thuộc đặc điểm hay nguyên tắc nào; (2) kết luận đúng/sai, đồng ý/không đồng ý; (3) giải thích bằng quy định pháp luật.
- Luyện tập 1 (đồng ý hay không với các ý kiến): hãy đối chiếu từng ý kiến với bảng nguyên tắc ở trên. Ví dụ tự đặt: “Cơ quan nào mạnh thì được làm thay cơ quan khác” là sai vì quyền lực có phân công, mỗi cơ quan chỉ làm trong thẩm quyền. Xem lời giải Luyện tập 1.
- Luyện tập 2 (chia sẻ quan điểm về các hành vi): hành vi đúng là hành vi tôn trọng pháp luật, tham gia giám sát, góp ý xây dựng chính sách; hành vi sai là lạm quyền, cửa quyền, bỏ qua ý kiến nhân dân. Xem lời giải Luyện tập 2.
- Luyện tập 3 (đồng tình hay không với ý kiến của K): chú ý xem ý kiến có đánh đồng “Đảng lãnh đạo” với “Đảng làm thay Nhà nước”, hoặc bỏ qua vai trò của nhân dân hay không. Xem lời giải Luyện tập 3.
Vận dụng
Vận dụng 1: Bài luận khoảng 300 chữ về vai trò của học sinh THPT
Dàn ý gợi ý:
- Mở bài: bộ máy nhà nước là của dân, do dân, vì dân; học sinh là công dân tương lai, có trách nhiệm góp phần bảo vệ.
- Thân bài: (a) học tập, hiểu biết Hiến pháp, pháp luật; (b) sống và hành động đúng pháp luật, nội quy; (c) tuyên truyền, phản ánh sai phạm đúng kênh; (d) tham gia hoạt động đoàn, đội, góp ý với nhà trường, địa phương; (e) cảnh giác trước thông tin sai lệch trên mạng.
- Kết bài: khẳng định trách nhiệm và hành động cụ thể của bản thân.
Xem bài mẫu tham khảo: Bài luận vai trò của học sinh THPT.
Vận dụng 2: Tổ chức buổi tuyên truyền
Em lập kế hoạch ngắn gồm: mục tiêu (giúp bạn hiểu bộ máy nhà nước và trách nhiệm công dân); nội dung (sơ đồ bộ máy, ba đặc điểm, năm nguyên tắc); hình thức (thuyết trình, trò chơi hỏi đáp, đóng tiểu phẩm tình huống); phân công (người dẫn, người soạn nội dung, người thiết kế sơ đồ); thời gian, địa điểm; cách đánh giá (phiếu hỏi nhanh cuối buổi). Xem gợi ý: Tổ chức buổi tuyên truyền.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Nhớ đặc điểm: “Thống – Dân – Quyền” (thống nhất, nhân dân, quyền lực).
- Nhớ nguyên tắc: “Dân – Đảng – Tập trung – Luật – Phân công”.
- Lỗi 1: viết “Chính phủ là cơ quan quyền lực cao nhất”. Sai: Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất.
- Lỗi 2: hiểu “thống nhất” là chỉ có một cơ quan nắm mọi quyền. Thực ra thống nhất nhưng có phân công, kiểm soát.
- Lỗi 3: coi tập trung dân chủ là “tập trung” thuần tuý, bỏ qua bước thảo luận dân chủ.
Bài luyện tập thêm (có đáp án)
- Chính phủ soạn dự án luật gửi Quốc hội xem xét, thông qua. Hành vi này thể hiện nguyên tắc nào?
Đáp án: phân công, phối hợp giữa cơ quan hành pháp và lập pháp trong quyền lực nhà nước thống nhất. - Nhận định “Đảng lãnh đạo nên được đứng trên Hiến pháp và pháp luật” đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Tổ chức đảng và đảng viên cũng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, chịu sự giám sát của nhân dân. - Một huyện lấy ý kiến cử tri trước khi quyết định xây chợ mới, sau đó cấp dưới thực hiện theo quyết định đã thông qua. Nguyên tắc nào được thể hiện?
Đáp án: tập trung dân chủ (dân chủ bàn bạc trước, tập trung thống nhất thực hiện sau); đồng thời thể hiện tính nhân dân.
Tài liệu cùng bài
- Lý thuyết Bài 13
- Sách bài tập Bài 13
- 20 câu trắc nghiệm Bài 13
- Giải SGK KTPL 10 Chân trời sáng tạo (cả cuốn)
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Giải KTPL 10 Bài 10 Kết nối tri thức: Lập kế hoạch tài chính cá nhân; Tổng hợp lý thuyết Giáo dục quốc phòng 10 Cánh diều: 12 bài, 3 chủ đề; Giải SGK KTPL 10 Bài 10 Chân trời sáng tạo: Dịch vụ tín dụng.
Câu hỏi thường gặp
Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam có những đặc điểm nào?
Có ba đặc điểm: tính thống nhất (hệ thống từ trung ương đến địa phương, dưới sự lãnh đạo của Đảng, mỗi cơ quan có thẩm quyền riêng), tính nhân dân (của dân, do dân, vì dân) và tính quyền lực (ban hành pháp luật, quản lí xã hội, có thể cưỡng chế).
Bộ máy nhà nước tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nào?
Gồm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; tập trung dân chủ; pháp chế xã hội chủ nghĩa; quyền lực nhà nước thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Vì sao các cơ quan nhà nước phải vừa phối hợp vừa giám sát nhau?
Phối hợp giúp công việc nhà nước thông suốt, hiệu quả; giám sát, kiểm soát giúp ngăn chặn lạm quyền, tham nhũng, bảo đảm quyền lực được dùng đúng mục đích phục vụ nhân dân.
Đảng lãnh đạo bộ máy nhà nước có nghĩa là Đảng làm thay Nhà nước không?
Không. Đảng lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương, công tác tổ chức cán bộ và vai trò gương mẫu của đảng viên; Nhà nước thể chế hoá thành pháp luật và tổ chức thực hiện. Tổ chức đảng và đảng viên cũng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật.