Trả lời nhanh
Chiếu dời đô là bài chiếu bằng chữ Hán do Lí Công Uẩn (Lí Thái Tổ) viết năm 1010 để thông báo việc dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La. Bài văn nghị luận trung đại này nêu tiền lệ lịch sử, chỉ ra lợi thế của Đại La rồi hỏi ý quần thần. Qua đó thể hiện khát vọng đất nước thịnh vượng, độc lập, bền vững muôn đời.
1. Tác giả Lí Công Uẩn
- Tên – năm: Lí Công Uẩn (974 – 1028), tức vua Lí Thái Tổ, người sáng lập triều Lí.
- Quê quán: châu Cổ Pháp, lộ Bắc Giang (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).
- Sự nghiệp: thông minh, có chí lớn, làm quan dưới triều Tiền Lê đến chức Tả thân vệ Điện tiền chỉ huy sứ. Năm 1009, khi vua Lê Long Đĩnh mất, ông được triều thần suy tôn lên ngôi, đặt niên hiệu Thuận Thiên.
- Sáng tác: không nhiều, chủ yếu là văn bản chính luận dùng để ban bố mệnh lệnh, bày tỏ tư tưởng chính trị lớn có ảnh hưởng đến vận nước. Tiêu biểu nhất là Chiếu dời đô.
Mẹo nhớ: 1009 lên ngôi – 1010 dời đô. Chỉ cách nhau đúng một năm, cho thấy dời đô là quyết sách đã được vị vua mới suy tính từ sớm.
2. Hoàn cảnh ra đời và thể loại
Hoa Lư (nay thuộc Ninh Bình) là kinh đô của nhà Đinh, Tiền Lê. Vùng này có núi non bao quanh, rất hợp để phòng thủ trong buổi đầu dựng nước. Nhưng khi đất nước đã thống nhất và cần phát triển lâu dài thì Hoa Lư trở nên chật hẹp, khó mở mang kinh tế, giao thương.
Mùa thu năm 1010, Lí Công Uẩn quyết định dời đô ra thành Đại La. Khi thuyền vua cập bến, tương truyền có rồng vàng bay lên, nên thành được đổi tên là Thăng Long (nay là Hà Nội). Chiếu dời đô được viết để thông báo quyết định này một cách thuyết phục.
| Nội dung | Chi tiết |
|---|---|
| Thể loại | Chiếu – văn bản do vua ban bố mệnh lệnh, chủ trương cho thần dân; Chiếu dời đô thiên về nghị luận |
| Ngôn ngữ gốc | Chữ Hán (nhiều bản dịch sang tiếng Việt) |
| Phương thức biểu đạt | Nghị luận |
| Vấn đề nghị luận | Vì sao phải dời đô và vì sao chọn Đại La |
3. Tóm tắt văn bản
Mở đầu, nhà vua nhắc việc các triều Thương, Chu nhiều lần dời đô để tìm nơi trung tâm, mưu nghiệp lớn lâu dài, nên vận nước bền, phong tục thịnh. Ngược lại, nhà Đinh, nhà Lê cứ đóng đô ở Hoa Lư, không theo mệnh trời và lòng dân nên triều đại ngắn ngủi, dân chúng hao tổn.
Từ đó ông chỉ ra thành Đại La – kinh đô cũ của Cao Vương – có thế đất đẹp, vị trí trung tâm, dân cư không bị ngập lụt, muôn vật phong phú. Cuối bài, nhà vua hỏi ý các quan: có đồng ý dời đô không?
4. Bố cục ba phần
- Phần 1 (từ đầu đến “không thể không dời đổi”): lí do cần dời đô.
- Phần 2 (tiếp đến “muôn đời”): lí do chọn Đại La làm kinh đô.
- Phần 3 (còn lại): thông báo quyết định dời đô và hỏi ý quần thần.
Bố cục này khớp với mô hình lập luận quen thuộc: nêu vấn đề – chứng minh – kết luận. Bạn xem thêm cách chia và gọi tên các phần ở bài bố cục trong hệ thống: Bố cục bài Chiếu dời đô.
5. Phân tích nội dung từng phần
5.1. Lí do dời đô
- Dẫn chứng lịch sử: nhà Thương năm lần dời đô (đến đời Bàn Canh), nhà Chu ba lần dời đô (đến đời Thành Vương). Dùng điển tích Trung Hoa vốn được coi là chuẩn mực thời bấy giờ để người nghe dễ tin.
- Mục đích dời đô: đóng nơi trung tâm, mưu toan nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu; trên theo mệnh trời, dưới theo ý dân, thấy tiện thì đổi.
- Kết quả: vận nước lâu dài, phong tục thịnh vượng.
- So sánh với Đinh – Lê: cứ ở yên một chỗ nên triều đại không bền, “số vận ngắn ngủi”, trăm họ hao tổn, vạn vật không thích nghi. Nhà vua thốt lên rằng mình rất đau xót nên không thể không dời đổi.
Cách nhận xét về Đinh – Lê vừa thẳng thắn vừa khéo: ông không chê bai nặng nề mà chỉ ra hạn chế khi không dời đô, để dẫn đến kết luận tất yếu.
5.2. Lí do chọn Đại La
| Phương diện | Ưu thế của Đại La |
|---|---|
| Lịch sử | Kinh đô cũ của Cao Vương (Cao Biền) |
| Vị trí – thế đất | Giữa trời đất, thế “rồng cuộn hổ ngồi”, đúng hướng Nam – Bắc – Đông – Tây, tiện nhìn sông tựa núi |
| Địa hình | Rộng mà bằng phẳng, đất cao mà thoáng |
| Đời sống | Dân không khổ vì ngập lụt, muôn vật phong phú tốt tươi |
| Đánh giá chung | Xem khắp nước Việt, đây là nơi thắng địa, đáng làm nơi đô hội bậc nhất |
Lưu ý: tên “Cao Vương” trong bài là cách gọi Cao Biền, viên quan đô hộ nhà Đường từng xây thành Đại La. Nhà vua dùng chi tiết này chỉ như một cứ liệu về vị trí quan trọng của vùng đất, không có ý ca ngợi sự đô hộ.
5.3. Quyết định dời đô
Câu cuối của bài chiếu là một câu hỏi: các khanh nghĩ thế nào? Thay vì ra lệnh một chiều, nhà vua chọn đối thoại. Cách kết này thể hiện sự tôn trọng bề tôi, đồng thời cho thấy nguyện vọng của vua trùng với nguyện vọng của dân, nên quyết định càng có sức thuyết phục.
6. Giá trị nội dung và nghệ thuật
Giá trị nội dung
Bài chiếu phản ánh khát vọng xây dựng đất nước độc lập, thống nhất, hùng cường và ý chí tự cường của dân tộc Đại Việt đang trên đà lớn mạnh. Việc chọn trung tâm đất nước làm kinh đô thể hiện tầm nhìn chiến lược của Lí Công Uẩn.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ: tiền lệ lịch sử → thực trạng → giải pháp → hỏi ý.
- Lí lẽ sắc bén, dẫn chứng tiêu biểu, giàu sức thuyết phục.
- Câu văn có nhiều vế đối xứng, nhịp nhàng (lối văn biền ngẫu), tạo giọng trang trọng.
- Kết hợp hài hoà giữa lí và tình: lí về địa thế, lịch sử; tình ở nỗi “đau xót” vì dân và lời hỏi ý quần thần.
7. So sánh nhanh các thể loại văn nghị luận trung đại
| Thể loại | Người viết | Mục đích | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chiếu | Vua | Ban bố chủ trương, mệnh lệnh | Chiếu dời đô |
| Hịch | Tướng lĩnh, vua | Kêu gọi, cổ vũ chiến đấu | Hịch tướng sĩ |
| Cáo | Vua, thủ lĩnh | Tuyên bố một sự kiện trọng đại | Bình Ngô đại cáo |
| Tấu | Bề tôi | Trình bày với vua | Bàn luận về phép học |
8. Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “Chiếu dời đô” với tên một bài thơ: đây là văn bản nghị luận, không phải thơ.
- Nói dời đô từ Hoa Lư ra “Thăng Long” ngay từ đầu bài: trong văn bản, tên thành vẫn là Đại La; tên Thăng Long được đặt sau khi dời đô.
- Viết rằng nhà vua ra lệnh dứt khoát ở phần kết: thực ra là câu hỏi đối thoại.
- Đảo nhầm số lần dời đô: Thương năm lần, Chu ba lần.
9. Luyện tập
- Câu 1. Vì sao tác giả mở đầu bằng việc nhắc nhà Thương, nhà Chu?
Gợi ý: để lấy tiền lệ được xem là chuẩn mực; chứng tỏ dời đô là việc làm có truyền thống, hợp lẽ, khiến người nghe dễ tin trước khi đi vào quyết định cụ thể. - Câu 2. Ghi lại hai yếu tố về địa lí khiến Đại La thành nơi lí tưởng.
Gợi ý: ở giữa vùng trời đất, thế rồng cuộn hổ ngồi; địa thế rộng, bằng phẳng, cao thoáng, không bị ngập lụt. - Câu 3. Việc kết bài bằng câu hỏi có ý nghĩa gì?
Gợi ý: tạo không khí dân chủ, tôn trọng quần thần, cho thấy ý vua hợp lòng dân, làm quyết định thêm sức thuyết phục. - Câu 4 (viết đoạn). Viết 4–5 câu nêu cảm nhận về tầm nhìn của Lí Công Uẩn.
Gợi ý: nhấn mạnh việc nhìn xa trông rộng, đặt quyền lợi muôn đời của dân tộc lên trên sự tiện lợi trước mắt; Thăng Long sau này tồn tại hàng nghìn năm là minh chứng.
10. Tài liệu liên quan
- Soạn bài Chiếu dời đô – Kết nối tri thức Ngữ văn 8
- Tóm tắt Chiếu dời đô
- Tác giả – tác phẩm: Nam quốc sơn hà
- Tác giả tác phẩm Ngữ văn 8 – Kết nối tri thức
- Soạn văn 8 – Kết nối tri thức
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn): tác giả, tác phẩm, nội dung – Ngữ văn 8. Bài trước: Soạn bài Nước Đại Việt ta (Nguyễn Trãi): tác giả, tác phẩm, nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu dời đô được viết năm nào và do ai viết?
Chiếu dời đô được Lí Công Uẩn (vua Lí Thái Tổ) viết năm 1010, ngay sau khi lên ngôi năm 1009, để thông báo việc dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La.
Bố cục của Chiếu dời đô gồm mấy phần?
Gồm ba phần: lí do dời đô (từ đầu đến “không thể không dời đổi”), lí do chọn Đại La làm kinh đô (đến “muôn đời”), và thông báo quyết định dời đô kèm lời hỏi ý quần thần.
Vì sao Lí Công Uẩn chọn Đại La làm kinh đô?
Đại La nằm ở vị trí trung tâm, có thế rồng cuộn hổ ngồi, địa hình rộng, bằng phẳng, cao thoáng, dân cư không bị ngập lụt, vật sản phong phú; lại từng là kinh đô cũ của Cao Vương.
Nghệ thuật nổi bật của Chiếu dời đô là gì?
Lập luận chặt chẽ, dẫn chứng tiêu biểu, lời văn biền ngẫu cân đối, kết hợp hài hoà giữa lí và tình, kết bằng câu hỏi tạo sự đồng thuận.