Oxide acid: công thức, tên gọi và PTHH với NaOH

Trả lời nhanh

Bốn oxide acid thường gặp: CO₂ (carbon dioxide), SO₂ (sulfur dioxide), SO₃ (sulfur trioxide), P₂O₅ (diphosphorus pentoxide). Chúng đều tác dụng với dung dịch NaOH tạo muối và nước, ví dụ: CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O; SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O; SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O; P₂O₅ + 6NaOH → 2Na₃PO₄ + 3H₂O.

Oxide acid là gì?

Oxide acid là oxide của phi kim (đôi khi của kim loại có hoá trị cao) mà khi tác dụng với nước cho dung dịch acid, và tác dụng với dung dịch base (kiềm) cho muối và nước.

Điểm mấu chốt để nhận ra: mỗi oxide acid ứng với một acid. Chỉ cần “ghép” thêm nước là ra acid đó, ví dụ CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃.

a) Công thức và tên gọi của 4 oxide acid

Công thức	Tên gọi	Acid tương ứng	Trạng thái thường gặp
CO₂	Carbon dioxide	H₂CO₃	Khí, không màu
SO₂	Sulfur dioxide	H₂SO₃	Khí, mùi hắc, độc
SO₃	Sulfur trioxide	H₂SO₄	Chất lỏng/rắn dễ bay hơi, tan mạnh trong nước
P₂O₅	Diphosphorus pentoxide	H₃PO₄	Chất rắn màu trắng, hút ẩm mạnh

Ngoài 4 chất trên, N₂O₅ (dinitrogen pentoxide, ứng với HNO₃) và SiO₂ (silicon dioxide, ứng với H₂SiO₃) cũng là oxide acid. Đề bài chỉ yêu cầu 4 chất nên bạn chọn 4 chất quen thuộc nhất ở bảng.

Mẹo gọi tên

Tên = tên nguyên tố phi kim + tiền tố chỉ số nguyên tử oxygen + “oxide”. Tiền tố: mono (1), di (2), tri (3), tetra (4), penta (5).
SO₃ có 3 oxygen → trioxide; P₂O₅ có 2 P và 5 O → diphosphorus pentoxide.
Nếu hai nguyên tố khác nhau mà chỉ có một nguyên tử phi kim thì có thể bỏ “mono” ở đầu.

b) Phương trình hoá học của oxide acid với NaOH

Quy tắc chung: oxide acid + dung dịch kiềm → muối + nước. Muối tạo thành là muối của acid tương ứng với oxide đó.

Khi NaOH dư (tạo muối trung hoà)

CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O (sodium carbonate)
SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O (sodium sulfite)
SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O (sodium sulfate)
P₂O₅ + 6NaOH → 2Na₃PO₄ + 3H₂O (sodium phosphate)

Hiện tượng: các phản ứng xảy ra trong dung dịch, sản phẩm tan nên không có kết tủa hay khí thoát ra; phản ứng toả nhiệt nhẹ. Để chứng minh phản ứng xảy ra, người ta dựa vào sự giảm thể tích khí, sự mất mùi hắc của SO₂, hoặc sự thay đổi pH.

Khi oxide acid dư (tạo muối acid)

Với oxide của acid nhiều nấc, nếu oxide dư thì có thể tạo muối acid:

CO₂ + NaOH → NaHCO₃
SO₂ + NaOH → NaHSO₃
P₂O₅ + 4NaOH → 2Na₂HPO₄ + H₂O
P₂O₅ + 2NaOH + H₂O → 2NaH₂PO₄

Ở chương trình lớp 8, đề thường chỉ cần phương trình tạo muối trung hoà. Phần muối acid là kiến thức mở rộng, hay gặp ở bài tập nâng cao.

Vì sao oxide acid phản ứng được với kiềm?

Dung dịch NaOH có ion OH⁻. Oxide acid kết hợp với nước (hoặc trực tiếp với OH⁻) tạo gốc acid, gốc này ghép với Na⁺ thành muối. Ví dụ, CO₂ + 2OH⁻ → CO₃²⁻ + H₂O. Đây là phản ứng trung hoà giữa “acid ẩn” (oxide acid) và base.

Tỉ lệ mol quyết định sản phẩm

Với CO₂ hoặc SO₂, đặt T = n_NaOH : n_oxide:

Tỉ lệ T	Sản phẩm
T ≤ 1	Chỉ muối acid (NaHCO₃, NaHSO₃), oxide có thể dư
1 < T < 2	Hỗn hợp muối acid và muối trung hoà
T ≥ 2	Chỉ muối trung hoà (Na₂CO₃, Na₂SO₃), NaOH có thể dư

Lỗi sai thường gặp

Viết sai sản phẩm của SO₃ thành Na₂SO₃. Nhớ: SO₃ ứng với H₂SO₄ nên ra Na₂SO₄; SO₂ ứng với H₂SO₃ nên ra Na₂SO₃.
Quên viết H₂O ở sản phẩm hoặc cân bằng sai hệ số của P₂O₅ (phải là 6NaOH).
Nhầm CO, NO, N₂O là oxide acid. Đây là oxide trung tính (không phản ứng với NaOH trong điều kiện thường).
Gọi tên “phosphorus pentoxide” mà bỏ tiền tố di- khi đề yêu cầu theo quy tắc IUPAC.

Bài tập luyện tập có đáp án

Bài 1

Dẫn 0,1 mol CO₂ vào dung dịch chứa 0,15 mol NaOH. Tính khối lượng mỗi muối thu được.

Giải. T = 0,15 : 0,1 = 1,5, nằm giữa 1 và 2 nên tạo hai muối. Gọi x = n(Na₂CO₃), y = n(NaHCO₃). Bảo toàn C: x + y = 0,1; bảo toàn Na: 2x + y = 0,15. Suy ra x = 0,05; y = 0,05. Khối lượng: Na₂CO₃ = 0,05 × 106 = 5,3 g; NaHCO₃ = 0,05 × 84 = 4,2 g.

Bài 2

Cho 0,05 mol SO₂ tác dụng với dung dịch chứa 0,2 mol NaOH. Tính khối lượng muối và số mol NaOH dư.

Giải. SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O. Cần 0,1 mol NaOH nên NaOH dư 0,2 − 0,1 = 0,1 mol. Tạo 0,05 mol Na₂SO₃, khối lượng = 0,05 × 126 = 6,3 g.

Bài 3

Viết phương trình của N₂O₅ với NaOH và gọi tên muối.

Đáp án. N₂O₅ + 2NaOH → 2NaNO₃ + H₂O; muối là sodium nitrate.

Tóm tắt nhanh

Oxide acid thường là oxide phi kim, ứng với một acid.
Bốn ví dụ: CO₂, SO₂, SO₃, P₂O₅.
Với dung dịch NaOH: oxide acid + NaOH → muối + H₂O; muối là muối của acid tương ứng.
Kiểm tra lại bằng cách đếm nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế sau khi cân bằng.

Câu hỏi thường gặp

Oxide acid là gì? Cho ví dụ.

Oxide acid là oxide (thường của phi kim) tác dụng với nước tạo acid và tác dụng với dung dịch base tạo muối và nước. Ví dụ: CO2, SO2, SO3, P2O5, N2O5.

CO có phải oxide acid không?

Không. CO là oxide trung tính, không phản ứng với nước, acid hay base trong điều kiện thường nên không tạo muối với NaOH.

Vì sao SO3 tạo Na2SO4 còn SO2 tạo Na2SO3?

Muối tạo ra là muối của acid tương ứng với oxide. SO3 ứng với H2SO4 nên cho gốc sulfate; SO2 ứng với H2SO3 nên cho gốc sulfite.

Khi nào CO2 tác dụng với NaOH tạo NaHCO3?

Khi CO2 dư so với NaOH, tức tỉ lệ mol NaOH : CO2 nhỏ hơn hoặc bằng 1. Phương trình: CO2 + NaOH → NaHCO3.