Trả lời nhanh
Loài cây ưa lạnh chỉ phân bố ở vùng ôn đới và gần cực vì nhân tố nhiệt độ quyết định. Chúng có giới hạn sinh thái về nhiệt độ nằm ở mức thấp, nên chỉ quang hợp, sinh trưởng và sinh sản tốt khi trời mát hoặc lạnh. Ở vùng nóng, nhiệt độ vượt giới hạn trên nên cây yếu dần rồi chết.
Hiểu đề: câu hỏi đang hỏi điều gì?
Đề bài nêu một hiện tượng thực tế: cây ưa lạnh chỉ gặp ở vùng ôn đới và gần cực. Việc của em là chỉ ra nhân tố sinh thái nào gây ra sự phân bố đó. Hai vùng này có điểm chung là nhiệt độ trung bình năm thấp, mùa đông lạnh, nên đáp án cần tìm là nhiệt độ.
Nếu đề cho sẵn các phương án, em hãy chọn phương án nhắc đến nhiệt độ. Các nhân tố như ánh sáng, độ ẩm, đất cũng có ảnh hưởng, nhưng không phải là nhân tố tạo ra ranh giới “ôn đới – gần cực” rõ như vậy.
Giải thích bằng giới hạn sinh thái
Mỗi loài sinh vật chịu được nhiệt độ trong một khoảng nhất định, gọi là giới hạn sinh thái về nhiệt độ. Khoảng này có ba mốc cần nhớ:
- Giới hạn dưới: thấp hơn mức này, sinh vật chết hoặc ngừng hoạt động.
- Giới hạn trên: cao hơn mức này, sinh vật cũng chết.
- Điểm cực thuận: nhiệt độ mà sinh vật sống tốt nhất.
Với cây ưa lạnh, cả ba mốc đều dịch về phía nhiệt độ thấp. Điểm cực thuận của chúng thấp, còn giới hạn trên không cao. Vùng nhiệt đới nóng quanh năm vượt giới hạn trên, nên cây không tồn tại được dù đất và nước đều đủ.
Vì sao nóng lại “hại” cây ưa lạnh?
- Hô hấp mạnh hơn quang hợp: khi nóng, cây tiêu hao nhiều chất hữu cơ hơn lượng tạo ra, nên sinh trưởng kém.
- Mất nước nhiều: thoát hơi nước tăng, dễ héo.
- Hỏng chu kỳ sống: nhiều cây ôn đới cần một thời gian lạnh để hạt nảy mầm hoặc cây ra hoa. Không có mùa lạnh, chu kỳ bị rối loạn.
Cây ưa lạnh sống ở đâu, thích nghi thế nào?
| Vùng | Ví dụ thực vật | Đặc điểm thích nghi |
|---|---|---|
| Ôn đới (lạnh) | Thông, vân sam, bạch dương | Lá kim hoặc rụng lá vào mùa đông để giảm mất nước, thân có vỏ dày |
| Gần cực (đài nguyên) | Rêu, địa y, cây bụi thấp | Thân thấp, mọc sát đất để tránh gió lạnh, sinh trưởng chậm |
Mẹo nhớ: lạnh – lá kim, thân thấp, vỏ dày. Đó là cách cây “giữ ấm, giữ nước”.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “ánh sáng” hoặc “độ ẩm”: vùng ôn đới và gần cực khác vùng nóng chủ yếu ở nhiệt độ, nên đây là nhân tố trội.
- Hiểu “ưa lạnh” là sống ở nhiệt độ rất thấp mới tốt: cây vẫn có giới hạn dưới. Nhiệt độ quá thấp hoặc đóng băng sâu vẫn làm cây chết.
- Nghĩ chỉ có vĩ độ cao mới có cây ưa lạnh: nhiệt độ còn giảm theo độ cao, nên vùng núi cao, kể cả ở nước ta như dãy Hoàng Liên Sơn, cũng có những loài ưa khí hậu mát lạnh. Cách nói “chỉ ở ôn đới và gần cực” là cách khái quát theo vĩ độ.
Luyện tập
- Điền khuyết: Cây ưa lạnh không sống được ở vùng nhiệt đới vì nhiệt độ ở đó vượt quá giới hạn ……… của chúng.
Đáp án: giới hạn trên (giới hạn chịu nóng). - Vì sao ở đài nguyên cây thường thấp, mọc sát đất?
Đáp án: để tránh gió lạnh, giữ ấm và giảm mất nước trong điều kiện khắc nghiệt. - Nhân tố sinh thái nào chi phối chính sự phân bố cây ưa lạnh theo vĩ độ?
Đáp án: nhiệt độ, vì nhiệt độ giảm dần từ xích đạo về hai cực.
Ghi nhớ
Mỗi loài có giới hạn sinh thái riêng về nhiệt độ. Cây ưa lạnh có giới hạn nằm ở mức thấp nên chỉ phân bố nơi trời lạnh. Gặp câu hỏi “vì sao sinh vật chỉ sống ở vùng…”, em hãy xác định nhân tố nổi bật của vùng đó rồi nối với giới hạn sinh thái của loài.
Câu hỏi thường gặp
Loài cây ưa lạnh chỉ phân bố ở vùng ôn đới và gần cực do nhân tố nào?
Do nhân tố nhiệt độ. Giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cây ưa lạnh nằm ở mức thấp, nên chỉ vùng lạnh mới đáp ứng nhu cầu sống của chúng.
Giới hạn sinh thái là gì?
Là khoảng giá trị của một nhân tố sinh thái mà sinh vật có thể tồn tại và phát triển. Ngoài khoảng đó, sinh vật không sống được.
Ở Việt Nam có cây ưa lạnh không?
Có, nhưng chủ yếu ở vùng núi cao nơi khí hậu mát lạnh như dãy Hoàng Liên Sơn. Nhiệt độ giảm theo độ cao nên cây ưa lạnh có thể sống ở đó.
Cây vùng đài nguyên có đặc điểm gì để chịu lạnh?
Thân thấp, mọc sát đất, sinh trưởng chậm, nhiều loài là rêu, địa y hoặc cây bụi nhỏ để tránh gió lạnh và giữ nước.