Trả lời nhanh
Hệ quả của phát kiến địa lí gồm hai mặt. Tích cực: mở các tuyến đường biển nối châu Âu với châu Mỹ, châu Á, châu Phi; chứng minh Trái Đất hình cầu; thúc đẩy thương mại, tích lũy tư bản và sự hình thành chủ nghĩa tư bản; tăng giao lưu văn hoá. Tiêu cực: cướp bóc, xâm chiếm thuộc địa, buôn bán nô lệ, tàn phá các nền văn minh bản địa.
Bối cảnh ngắn gọn: phát kiến địa lí là gì?
Từ cuối thế kỉ XV đến thế kỉ XVI, các thuyền trưởng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha cùng những người khác đã vượt đại dương để tìm đường sang phương Đông, nơi có hương liệu, vàng bạc và tơ lụa. Các chuyến đi tiêu biểu mà em cần nhớ gồm:
- B. Đi-a-xơ (1487–1488): đến mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi.
- C. Cô-lôm-bô (1492): vượt Đại Tây Dương, đặt chân tới vùng đảo Ca-ri-bê thuộc châu Mỹ.
- Va-xcô đa Ga-ma (1497–1498): đi vòng qua châu Phi, cập bến Ca-li-cút (Ấn Độ).
- Ph. Ma-gien-lăng (1519–1522): đoàn thuyền của ông hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới (bản thân Ma-gien-lăng mất giữa đường, ở quần đảo Phi-líp-pin).
Hệ quả tích cực
1. Mở ra các tuyến đường biển nối liền các châu lục
Trước đây châu Âu buôn bán với phương Đông chủ yếu qua đường bộ và Địa Trung Hải, qua tay thương nhân Ả Rập, Ô-xman. Sau phát kiến, đường biển trực tiếp nối châu Âu với châu Á, châu Phi, châu Mỹ. Trung tâm thương mại dần dịch chuyển từ Địa Trung Hải sang Đại Tây Dương.
2. Mở rộng hiểu biết về Trái Đất
Chuyến đi vòng quanh thế giới là bằng chứng thực tế cho thấy Trái Đất hình cầu. Người châu Âu biết thêm về châu Mỹ, các đại dương, đường bờ biển, gió, hải lưu. Bản đồ thế giới được vẽ chính xác hơn, thúc đẩy địa lí, thiên văn, hàng hải phát triển.
3. Thúc đẩy thương mại và hình thành thị trường thế giới
Hàng hoá như hương liệu, tơ lụa, bạc, đường, thuốc lá… lưu thông giữa các châu lục với khối lượng lớn. Thương mại không còn bó hẹp trong châu Âu hay quanh Địa Trung Hải mà mang quy mô thế giới.
4. Tích luỹ tư bản, thúc đẩy chủ nghĩa tư bản
Vàng bạc, của cải khai thác ở thuộc địa và lợi nhuận buôn bán chảy về châu Âu, tạo nguồn vốn ban đầu cho giai cấp tư sản. Công trường thủ công, ngân hàng, thương mại phát triển, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ra đời và lớn mạnh.
5. Giao lưu văn hoá, trao đổi giống cây trồng, vật nuôi
Ngô, khoai tây, cà chua, thuốc lá từ châu Mỹ được đưa sang châu Âu, châu Á; ngựa, bò, lúa mì… theo người châu Âu sang châu Mỹ. Tôn giáo, ngôn ngữ, tri thức cũng được trao đổi giữa các vùng.
Hệ quả tiêu cực
- Cướp bóc và xâm chiếm thuộc địa: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha rồi các nước khác chiếm đất, khai thác tài nguyên ở châu Mỹ, châu Phi, châu Á. Đây là bước đầu của quá trình thực dân hoá.
- Tàn phá văn minh bản địa: các nền văn minh A-xtếch, In-ca ở châu Mỹ bị huỷ diệt; dân cư bản địa giảm mạnh do chiến tranh, lao dịch cưỡng bức và bệnh dịch từ bên ngoài.
- Buôn bán nô lệ: hàng triệu người châu Phi bị bắt, đưa sang châu Mỹ làm việc trong đồn điền, hầm mỏ, gây hậu quả nặng nề cho châu Phi lâu dài.
Bảng so sánh nhanh để ghi nhớ
| Lĩnh vực | Tác động |
|---|---|
| Địa lí – khoa học | Chứng minh Trái Đất hình cầu, biết thêm châu Mỹ và đại dương |
| Kinh tế | Thị trường thế giới, tích luỹ tư bản, chủ nghĩa tư bản phát triển |
| Văn hoá | Giao lưu, trao đổi cây trồng, vật nuôi, tri thức |
| Xã hội – chính trị | Thuộc địa, buôn bán nô lệ, tàn phá văn minh bản địa |
Mẹo nhớ: dùng cụm “Đường – Đất – Đồng – Đau”: Đường biển mới; Đất mới (hiểu biết địa lí, thuộc địa); Đồng tiền (tư bản, thương mại); Đau thương (nô lệ, cướp bóc).
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ nêu mặt tích cực, quên mặt tiêu cực. Câu “trình bày hệ quả” cần có cả hai.
- Nhầm Cô-lôm-bô với Ma-gien-lăng: Cô-lôm-bô đến châu Mỹ, còn đoàn thuyền Ma-gien-lăng mới đi vòng quanh thế giới.
- Nói phát kiến “làm ra” chủ nghĩa tư bản. Chính xác hơn là phát kiến thúc đẩy tích luỹ tư bản, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản hình thành.
Cách viết câu trả lời ngắn gọn (mẫu)
Em có thể trình bày theo ba ý: (1) Mở ra đường biển, mở rộng hiểu biết về Trái Đất; (2) Thúc đẩy thương mại, tích luỹ tư bản, chủ nghĩa tư bản hình thành; (3) Bên cạnh đó dẫn đến cướp bóc thuộc địa, buôn bán nô lệ, huỷ hoại văn minh bản địa. Mỗi ý chỉ cần một hai câu kèm ví dụ.
Luyện tập
- Câu hỏi: Vì sao nói phát kiến địa lí góp phần thúc đẩy sự ra đời của chủ nghĩa tư bản?
Đáp án gợi ý: Vì vàng bạc, của cải từ thuộc địa và lợi nhuận buôn bán đường biển chảy về châu Âu, giúp giai cấp tư sản tích luỹ vốn; thị trường mở rộng làm sản xuất, thương mại, ngân hàng phát triển. - Câu hỏi: Hãy nêu một bằng chứng cho thấy Trái Đất hình cầu từ thời kì phát kiến.
Đáp án gợi ý: Đoàn thuyền của Ma-gien-lăng xuất phát theo hướng tây và trở về điểm xuất phát (1522) mà không quay đầu. - Câu hỏi: Nêu hai hậu quả tiêu cực đối với châu Phi và châu Mỹ.
Đáp án gợi ý: Châu Phi: hàng triệu người bị bắt làm nô lệ. Châu Mỹ: bị xâm chiếm, các nền văn minh A-xtếch, In-ca bị tàn phá, dân bản địa giảm mạnh.
Câu hỏi thường gặp
Hệ quả quan trọng nhất của phát kiến địa lí là gì?
Thường được nhấn mạnh là việc mở ra các tuyến đường biển nối các châu lục, từ đó thúc đẩy thương mại thế giới, tích luỹ tư bản và sự hình thành chủ nghĩa tư bản ở châu Âu.
Phát kiến địa lí có mặt tiêu cực nào?
Đó là việc xâm chiếm thuộc địa, cướp bóc tài nguyên, buôn bán nô lệ châu Phi và tàn phá các nền văn minh bản địa ở châu Mỹ.
Chuyến đi nào chứng minh Trái Đất hình cầu?
Chuyến đi của đoàn thuyền Ma-gien-lăng (1519–1522): đi về phía tây và trở lại nơi xuất phát, hoàn thành vòng quanh thế giới.
Phát kiến địa lí diễn ra vào thời gian nào?
Chủ yếu từ cuối thế kỉ XV đến thế kỉ XVI, với các chuyến đi tiêu biểu của Đi-a-xơ, Cô-lôm-bô, Va-xcô đa Ga-ma và Ma-gien-lăng.