Trả lời nhanh
Thành tế bào ở thực vật có ba vai trò chính: bảo vệ tế bào khỏi tác động cơ học và tác nhân gây hại, giữ cho tế bào có hình dạng nhất định, đồng thời nâng đỡ để cây đứng vững. Thành còn giúp tế bào không bị vỡ khi hút nhiều nước và tạo “cầu nối” giữa các tế bào qua cầu sinh chất.
Thành tế bào là gì? Nằm ở đâu?
Thành tế bào là lớp vỏ cứng bao bên ngoài màng tế bào của tế bào thực vật (và cả nấm, vi khuẩn, nhưng với thành phần khác). Tế bào động vật không có thành tế bào, chỉ có màng tế bào.
Ở thực vật, thành tế bào được cấu tạo chủ yếu từ xenlulozơ (cellulose) – các sợi dài đan xen nhau giống như lớp cốt thép trong bê tông. Nhờ vậy thành vừa dai, vừa chắc.
Các vai trò của thành tế bào ở thực vật
- Bảo vệ tế bào: thành tế bào là “lớp áo giáp” chắn va chạm, chống tổn thương cơ học và hạn chế sự xâm nhập của nhiều vi sinh vật gây bệnh.
- Quy định và duy trì hình dạng tế bào: tế bào lá, tế bào rễ, tế bào mạch gỗ… có hình dạng khác nhau và ổn định là nhờ khung thành tế bào.
- Nâng đỡ cơ thể: thực vật không có bộ xương. Nhiều tế bào có thành dày, cứng (đặc biệt thành thấm lignin ở gỗ) xếp thành mô nâng đỡ, giúp thân và cành đứng vững, nhất là ở cây thân gỗ.
- Chống vỡ tế bào khi hút nước: khi tế bào hút nước, không bào trương lên ép màng vào thành. Thành chống lại lực ép này nên tế bào căng (trương nước) mà không bị vỡ. Áp lực trương giúp lá, thân cỏ cứng cáp; thiếu nước thì tế bào xẹp, cây héo.
- Cho nước và chất tan đi qua: thành tế bào có nhiều lỗ nhỏ, các phân tử nước, ion, chất hoà tan nhỏ đi qua được. Ở các lỗ này có cầu sinh chất nối tế bào chất của hai tế bào kề nhau, giúp trao đổi chất và truyền tín hiệu.
Cấu tạo thành tế bào – hiểu sâu hơn một chút
| Lớp | Đặc điểm | Vai trò |
|---|---|---|
| Phiến giữa | Giàu pectin, nằm giữa hai tế bào kề nhau | Dán các tế bào lại với nhau |
| Thành sơ cấp | Mỏng, mềm dẻo, chủ yếu là xenlulozơ | Cho tế bào lớn lên, giãn ra |
| Thành thứ cấp | Dày, cứng, có ở một số tế bào; có thể thấm lignin | Tăng độ bền, nâng đỡ, dẫn nước (mạch gỗ) |
Mẹo nhớ: phiến giữa = keo dán, thành sơ cấp = áo co giãn, thành thứ cấp = áo giáp.
Vì sao thực vật cần thành tế bào còn động vật thì không?
Thực vật sống cố định một chỗ, không có xương, lại thường xuyên hút nước vào tế bào. Vì thế chúng cần một khung ngoài chắc chắn vừa nâng đỡ vừa chống vỡ. Động vật di chuyển, có bộ xương hoặc cơ quan nâng đỡ riêng, nên tế bào chỉ có màng mềm dẻo, thuận lợi cho việc thay đổi hình dạng và vận động.
Ví dụ dễ thấy: rau xà lách ngâm nước muối thì mềm nhũn, ngâm nước sạch thì giòn lại. Đó là do tế bào mất hoặc nhận nước, làm áp lực trương thay đổi – và thành tế bào giữ cho tế bào không vỡ khi căng nước.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm thành tế bào với màng tế bào. Màng tế bào mỏng, nằm sát trong thành và có tính thấm chọn lọc (kiểm soát chất ra vào). Thành tế bào xốp, thấm tự do, không chọn lọc.
- Cho rằng thành tế bào chứa chất di truyền hay điều khiển hoạt động sống. Đó là nhiệm vụ của nhân tế bào.
- Nghĩ rằng mọi sinh vật đều có thành tế bào. Tế bào động vật thì không có.
- Viết “thành tế bào cấu tạo từ chất béo/protein”. Ở thực vật thành chủ yếu là xenlulozơ.
Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Nêu hai điểm khác nhau giữa thành tế bào và màng tế bào ở tế bào thực vật.
Đáp án: (1) Thành tế bào ở ngoài cùng, dày và cứng, cấu tạo chủ yếu từ xenlulozơ; màng tế bào ở trong thành, mỏng và mềm. (2) Thành tế bào cho chất đi qua tự do còn màng tế bào có tính thấm chọn lọc.
Câu 2. Vì sao cây thiếu nước thì héo, còn khi được tưới nước đầy đủ thì tươi trở lại?
Đáp án: Thiếu nước, các tế bào mất nước, không bào co lại, tế bào không còn căng nên thân, lá mềm rũ xuống. Khi được tưới, tế bào hút nước và trương lên, ép vào thành tế bào cứng, làm cây cứng cáp trở lại.
Câu 3. Tế bào nào sau đây không có thành tế bào: tế bào biểu bì lá, tế bào cơ người, tế bào mạch gỗ?
Đáp án: Tế bào cơ người, vì là tế bào động vật.
Ghi nhớ nhanh
- Thành tế bào: lớp ngoài cùng, chủ yếu là xenlulozơ, chỉ có ở tế bào thực vật (trong chương trình phổ thông).
- Vai trò: bảo vệ – tạo hình dạng – nâng đỡ – chống vỡ khi trương nước – liên lạc qua cầu sinh chất.
- Không nhầm với màng tế bào (kiểm soát chất ra vào).
Câu hỏi thường gặp
Thành tế bào ở thực vật được cấu tạo từ chất gì?
Chủ yếu là xenlulozơ, ngoài ra có pectin ở phiến giữa và hemixenlulozơ; ở tế bào gỗ thành thứ cấp còn thấm thêm lignin làm thành rất cứng.
Thành tế bào khác màng tế bào ở điểm nào?
Thành tế bào nằm ngoài cùng, dày, cứng, thấm tự do và có chức năng bảo vệ, nâng đỡ. Màng tế bào nằm sát trong thành, mỏng, có tính thấm chọn lọc nên kiểm soát chất ra vào tế bào.
Tế bào động vật có thành tế bào không?
Không. Tế bào động vật chỉ có màng tế bào nên có thể thay đổi hình dạng linh hoạt.
Vì sao tế bào thực vật hút nhiều nước mà không bị vỡ?
Vì thành tế bào cứng chắc chống lại áp lực của không bào căng nước, nên tế bào chỉ trương lên chứ không vỡ.