Trả lời nhanh
Lợi ích của vi khuẩn: phân huỷ xác sinh vật và chất thải, làm giàu đạm cho đất (vi khuẩn nốt sần ở rễ cây họ Đậu), chế biến thực phẩm (sữa chua, dưa muối, giấm), hỗ trợ tiêu hoá, sản xuất thuốc. Tác hại: gây bệnh cho người, động vật, thực vật (tả, lao, thương hàn, héo xanh cà chua) và làm hỏng thực phẩm.
Vì sao vi khuẩn vừa có lợi vừa có hại?
Vi khuẩn là sinh vật đơn bào, rất nhỏ, có mặt ở hầu hết mọi nơi: đất, nước, không khí, trên cơ thể người. Phần lớn vi khuẩn sống hoại sinh hoặc cộng sinh, không gây bệnh. Chỉ một số ít loài sống kí sinh và tiết độc tố làm cơ thể vật chủ bị bệnh. Vì thế khi trả lời câu hỏi này, em cần chia thành hai ý rõ ràng và mỗi ý đều có ví dụ.
Lợi ích của vi khuẩn (kèm ví dụ)
| Lĩnh vực | Vai trò | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự nhiên | Phân huỷ xác động vật, thực vật, chất thải thành chất khoáng, trả lại cho đất và nước; giúp làm sạch môi trường | Vi khuẩn hoại sinh trong đống ủ phân rác; vi khuẩn trong bể xử lý nước thải |
| Nông nghiệp | Cố định đạm từ không khí, làm đất màu mỡ | Vi khuẩn Rhizobium sống trong nốt sần ở rễ đậu, lạc |
| Chế biến thực phẩm | Lên men tạo sản phẩm có hương vị, bảo quản được lâu | Vi khuẩn lactic làm sữa chua, muối dưa cải, làm nem chua; vi khuẩn axetic làm giấm |
| Sức khoẻ | Vi khuẩn có lợi ở ruột giúp tiêu hoá, tổng hợp một số vitamin, cạnh tranh với vi khuẩn gây bệnh | Lợi khuẩn Lactobacillus, Bifidobacterium trong men tiêu hoá |
| Y học – công nghệ | Sản xuất thuốc, chế phẩm sinh học | Dùng vi khuẩn E. coli biến đổi gene để sản xuất insulin chữa bệnh tiểu đường; xạ khuẩn Streptomyces cho một số kháng sinh |
Tác hại của vi khuẩn (kèm ví dụ)
- Gây bệnh cho người: tả (Vibrio cholerae), lị trực khuẩn, thương hàn (Salmonella typhi), lao phổi (Mycobacterium tuberculosis), uốn ván (Clostridium tetani), viêm họng do liên cầu khuẩn.
- Gây bệnh cho động vật: bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò, lợn; bệnh bạch lị ở gà.
- Gây bệnh cho thực vật: bệnh héo xanh ở cà chua, khoai tây; bệnh thối nhũn ở rau cải, bắp cải.
- Làm hỏng thực phẩm, gây ngộ độc: thịt cá để lâu bị ôi thiu, cơm thiu, sữa chua hỏng; một số loài như Salmonella, tụ cầu vàng tiết độc tố gây ngộ độc thực phẩm.
Cách phát huy lợi ích, hạn chế tác hại
- Ăn chín, uống nước đun sôi; rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
- Bảo quản thực phẩm trong tủ lạnh, đậy kín, không dùng đồ ăn đã có mùi lạ.
- Tiêm vắc-xin phòng bệnh (ví dụ vắc-xin phòng lao, uốn ván); giữ vệ sinh môi trường, xử lý rác và nước thải.
- Không tự ý dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì dễ gây kháng thuốc.
- Tận dụng vi khuẩn có ích: ủ phân hữu cơ, làm sữa chua, muối dưa đúng cách, dùng chế phẩm vi sinh trong trồng trọt, chăn nuôi.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng “vi khuẩn đều có hại”. Thực tế phần lớn vi khuẩn vô hại hoặc có lợi.
- Nhầm vi khuẩn với virus: bệnh cúm, sởi, COVID-19 do virus gây ra, không phải do vi khuẩn; kháng sinh không chữa được bệnh do virus.
- Chỉ nêu ý chung mà thiếu ví dụ. Đề yêu cầu “lấy ví dụ” thì mỗi ý lợi/hại nên có ít nhất một ví dụ cụ thể.
Mẹo nhớ: Lợi – “Phân, Đạm, Ăn, Ruột, Thuốc” (phân huỷ, cố định đạm, thực phẩm lên men, đường ruột, sản xuất thuốc). Hại – “Bệnh và Thiu” (gây bệnh, làm thiu hỏng thực phẩm).
Mẫu trả lời ngắn gọn để ghi vào vở
Lợi ích: vi khuẩn phân huỷ chất thải, xác sinh vật làm sạch môi trường; vi khuẩn nốt sần ở rễ cây họ Đậu cố định đạm làm đất tốt hơn; vi khuẩn lactic dùng làm sữa chua, muối dưa; vi khuẩn có lợi trong ruột giúp tiêu hoá.
Tác hại: vi khuẩn tả, lao, thương hàn gây bệnh cho người; vi khuẩn gây héo xanh cà chua, thối nhũn rau; vi khuẩn làm thực phẩm ôi thiu, gây ngộ độc.
Bài luyện tập
- Vì sao nên trồng xen đậu, lạc với các cây khác?
Đáp án: Rễ đậu, lạc có vi khuẩn nốt sần cố định đạm, làm đất giàu đạm, giúp cây trồng sau hoặc trồng xen phát triển tốt. - Sữa chua làm từ sữa tươi nhờ nhóm vi khuẩn nào? Nếu để sữa chua quá lâu ở nhiệt độ phòng thì chuyện gì xảy ra?
Đáp án: Vi khuẩn lactic. Để quá lâu, sữa chua chua gắt, có thể nhiễm vi khuẩn lạ nên bị hỏng, không nên ăn. - Kể tên hai bệnh do vi khuẩn và một biện pháp phòng bệnh mỗi bệnh.
Đáp án (ví dụ): Bệnh tả – ăn chín, uống nước đun sôi; bệnh lao – tiêm vắc-xin BCG, đeo khẩu trang nơi đông người khi có nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp
Vi khuẩn có lợi nào em thường gặp hằng ngày?
Vi khuẩn lactic trong sữa chua, dưa muối, nem chua và các lợi khuẩn trong đường ruột giúp tiêu hoá là những ví dụ gần gũi nhất.
Vi khuẩn khác virus thế nào?
Vi khuẩn là sinh vật đơn bào có cấu tạo tế bào, tự sinh sản được và có thể chữa bằng kháng sinh. Virus chưa có cấu tạo tế bào, chỉ nhân lên trong tế bào vật chủ, kháng sinh không có tác dụng.
Vì sao không nên tự ý dùng kháng sinh?
Dùng sai hoặc lạm dụng kháng sinh làm vi khuẩn kháng thuốc, khiến bệnh khó chữa hơn, đồng thời diệt cả lợi khuẩn trong ruột.
Làm sao hạn chế vi khuẩn làm hỏng thực phẩm?
Nấu chín, bảo quản lạnh, đậy kín, dùng đúng hạn và giữ vệ sinh dụng cụ chế biến để vi khuẩn khó sinh sôi.