Trả lời nhanh
Để phân biệt cây hoa phượng và cây hoa mười giờ, ta dùng cặp đặc điểm đối lập về dạng thân: (1a) thân gỗ, cao, lá kép lông chim → cây hoa phượng; (1b) thân thảo, mọc bò, lá nhỏ mọng nước → cây hoa mười giờ. Khi có thêm nhiều cây, ta xếp thêm các cặp đặc điểm đối lập khác (có hoa/không hoa, một/hai lá mầm) thành khóa nhiều bước.
Khóa lưỡng phân là gì?
Khóa lưỡng phân là cách phân loại sinh vật theo từng cặp đặc điểm đối lập nhau. Ở mỗi bước, ta chỉ có hai lựa chọn: sinh vật có đặc điểm này hoặc có đặc điểm đối lập kia. Cứ tách dần như vậy cho đến khi mỗi nhóm chỉ còn một loài.
Đề bài trong tên trang liệt kê các cây như hoa phượng, hoa mười giờ. Danh sách ở đề gốc có thể dài hơn, nên bài này trình bày hai phần. Phần đầu là khóa cho đúng hai cây đã nêu. Phần sau là khóa mở rộng cho bốn cây, trong đó cây lúa và cây thông là ví dụ do mình tự thêm vào để em thấy cách làm khi số cây nhiều hơn.
Bước 1: Quan sát và ghi đặc điểm từng cây
| Đặc điểm | Cây hoa phượng | Cây hoa mười giờ |
|---|---|---|
| Dạng thân | Thân gỗ, cao, tán rộng | Thân thảo, nhỏ, mọc bò hoặc đứng thấp |
| Lá | Lá kép lông chim, nhiều lá chét nhỏ | Lá đơn, nhỏ, dày, mọng nước |
| Hoa | Màu đỏ cam, nở rộ vào mùa hè | Nhiều màu (đỏ, vàng, hồng, trắng), nở khi có nắng |
| Nhóm lớn | Thực vật có hoa, hai lá mầm | Thực vật có hoa, hai lá mầm |
Hai cây giống nhau ở chỗ cùng là cây có hoa. Vì vậy các đặc điểm “có hoa”, “hai lá mầm” không giúp phân biệt chúng. Ta phải chọn đặc điểm khác nhau, dễ quan sát, như dạng thân và dạng lá.
Bước 2: Khóa lưỡng phân cho hai cây
- 1a. Thân gỗ, cao, lá kép lông chim → cây hoa phượng.
- 1b. Thân thảo, thấp, lá đơn nhỏ mọng nước → cây hoa mười giờ.
Với hai cây, chỉ cần một cặp đặc điểm đối lập là đủ. Đừng viết thừa nhiều bước chỉ để bài dài hơn.
Bước 3: Khóa mở rộng cho bốn cây (ví dụ tự đặt)
Giả sử cần phân loại: cây hoa phượng, cây hoa mười giờ, cây lúa và cây thông. Ta tách dần theo các cặp đặc điểm sau.
- 1a. Cây có hoa → sang bước 2.
1b. Cây không có hoa, sinh sản bằng nón → cây thông. - 2a. Hạt có một lá mầm, lá gân song song, rễ chùm → cây lúa.
2b. Hạt có hai lá mầm, lá gân hình mạng → sang bước 3. - 3a. Thân gỗ, cao, lá kép → cây hoa phượng.
3b. Thân thảo, thấp, lá mọng nước → cây hoa mười giờ.
Sơ đồ trên cho thấy mỗi bước chia nhóm làm hai nhánh. Cuối mỗi nhánh là đúng một loài, không bị sót hay trùng.
Nguyên tắc để khóa đúng
- Mỗi bước chỉ có hai lựa chọn, đối lập hoàn toàn (có/không, một/hai, gỗ/thảo).
- Dùng đặc điểm quan sát được bằng mắt thường, tránh đặc điểm mơ hồ như “đẹp”, “to vừa”.
- Đi từ đặc điểm chung, rộng (có hoa hay không) đến đặc điểm riêng, hẹp (dạng thân, dạng lá).
- Số loài bằng số nhánh cuối. Có 4 cây thì khóa có đúng 4 kết quả và 3 bước chia.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn đặc điểm hai cây đều có (ví dụ “có hoa”) để tách hai cây đó, nên không phân biệt được.
- Viết hai đặc điểm không đối lập, như “lá to” và “hoa đỏ”. Hai đặc điểm này thuộc hai tiêu chí khác nhau.
- Chia một bước thành ba nhánh. Khóa lưỡng phân luôn chỉ có hai nhánh.
- Quên kiểm tra lại: lấy từng cây đi qua khóa xem có ra đúng tên không.
Mẹo nhớ
Hãy hình dung trò chơi hỏi đáp “Đúng hay Sai”. Mỗi câu hỏi chỉ trả lời “có” hoặc “không”, và sau vài câu là tìm ra đáp án. Khóa lưỡng phân chính là chuỗi câu hỏi như vậy.
Bài luyện tập
Bài 1. Xây dựng khóa lưỡng phân cho cây ngô, cây xoài và cây rêu.
Gợi ý đáp án: 1a. Không có hoa, thân nhỏ, mọc ở nơi ẩm → cây rêu. 1b. Có hoa → bước 2. 2a. Một lá mầm, lá gân song song → cây ngô. 2b. Hai lá mầm, thân gỗ, lá gân mạng → cây xoài.
Bài 2. Vì sao không nên dùng đặc điểm “có hoa” để tách cây hoa phượng và cây hoa mười giờ?
Đáp án: Vì cả hai cây đều có hoa, đặc điểm này không tạo ra hai nhóm khác nhau nên không phân biệt được.
Bài 3. Em hãy nêu một cặp đặc điểm đối lập khác (ngoài dạng thân) để tách cây hoa phượng và cây hoa mười giờ.
Gợi ý: Lá kép lông chim với lá đơn nhỏ mọng nước; hoặc cây cao vài mét với cây cao chỉ vài chục centimét.
Câu hỏi thường gặp
Khóa lưỡng phân dùng để làm gì?
Dùng để nhận biết và phân loại sinh vật theo từng cặp đặc điểm đối lập, đi từng bước cho đến khi xác định được tên từng loài.
Cây hoa phượng và cây hoa mười giờ khác nhau ở điểm nào dễ thấy nhất?
Cây hoa phượng là cây thân gỗ, cao, lá kép lông chim. Cây hoa mười giờ là cây thân thảo, thấp, lá đơn nhỏ mọng nước.
Có 5 loài thì khóa lưỡng phân có bao nhiêu bước chia?
Khóa có 4 bước chia. Mỗi bước tách một nhóm thành hai nhánh và số nhánh cuối bằng số loài.
Có thể dùng màu hoa để xây dựng khóa không?
Có thể, nhưng nên cẩn thận. Hoa mười giờ có nhiều màu nên màu hoa không ổn định. Dạng thân và dạng lá đáng tin cậy hơn.