Trả lời nhanh
Trường hợp thể hiện tính chất hóa học là trường hợp chất bị biến đổi thành chất khác, ví dụ: đốt cháy cồn, sắt bị gỉ, sữa bị chua, đường bị cháy đen khi đun. Còn tan trong nước, nóng chảy, sôi, đổi màu do pha loãng chỉ là tính chất vật lí vì không tạo ra chất mới.
Câu hỏi dạng “Trường hợp nào sau đây thể hiện tính chất hóa học (tính chất vật lí)?” thường có bốn phương án là bốn hiện tượng quen thuộc. Vì phương án cụ thể của mỗi đề khác nhau, bài này hướng dẫn cách làm chung rồi áp dụng vào một bộ ví dụ tự đặt để em tự kiểm tra. Nắm chắc một tiêu chí là làm được mọi đề cùng dạng.
Tiêu chí quyết định: có chất mới hay không?
- Tính chất vật lí: các đặc điểm quan sát hoặc đo được mà chất vẫn giữ nguyên là chính nó, như trạng thái, màu sắc, mùi, vị, tính tan, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, khối lượng riêng, tính dẫn điện, dẫn nhiệt.
- Tính chất hóa học: khả năng chất bị biến đổi thành chất khác, ví dụ khả năng cháy, bị gỉ, bị phân hủy khi nóng, tác dụng với axit, với oxygen.
Mẹo nhớ: vật lí – “đổi dáng, không đổi chất”; hóa học – “đổi chất, có chất mới”.
Dấu hiệu cho biết đã có chất mới
- Xuất hiện chất khí (sủi bọt, mùi lạ).
- Xuất hiện chất rắn không tan (kết tủa) hoặc chất có màu sắc khác hẳn ban đầu.
- Toả nhiệt, phát sáng (cháy), hoặc hấp thụ nhiệt rõ rệt.
- Không thể đưa về chất ban đầu chỉ bằng cách làm lạnh, làm bay hơi hay lọc.
Cần hiểu đúng: chỉ riêng đổi màu hoặc toả nhiệt chưa chắc là hóa học. Pha loãng dung dịch màu làm màu nhạt đi nhưng vẫn là chất ấy. Phải xem có chất mới hình thành không.
Áp dụng vào bộ ví dụ tự đặt
Đề mẫu (do chúng tôi tự đặt để minh hoạ): Trường hợp nào sau đây thể hiện tính chất hóa học?
| Phương án | Hiện tượng | Loại tính chất | Vì sao |
|---|---|---|---|
| A | Đường tan vào nước | Vật lí | Tính tan; làm bay hơi nước vẫn thu lại đường. |
| B | Cồn cháy trong không khí | Hóa học | Tạo khí carbon dioxide và hơi nước, toả nhiệt, phát sáng. |
| C | Nước đá tan thành nước lỏng | Vật lí | Chỉ đổi thể rắn sang lỏng, vẫn là nước. |
| D | Dây đồng dẫn điện | Vật lí | Tính dẫn điện, đồng không biến đổi. |
Đáp án của đề mẫu: B. Phản ứng cháy của cồn (có thể viết, với học sinh lớp trên):
C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O (nhiệt độ cao, toả nhiệt, ngọn lửa xanh nhạt).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “nến chảy” với “nến cháy”. Nến chảy lỏng là vật lí (nến rắn → lỏng); nến cháy là hóa học (tạo CO2, hơi nước, muội than).
- Nhầm “dây tóc bóng đèn sáng” với “đốt cháy”. Dây tóc nóng sáng khi có dòng điện là vật lí vì dây tóc vẫn là kim loại cũ.
- Nhầm “hòa tan” với “phản ứng”. Muối, đường tan trong nước là vật lí; nhưng viên sủi bỏ vào nước có khí thoát ra là hóa học.
- Chọn theo từ “tính chất”. Đề hỏi “thể hiện” nghĩa là hiện tượng đó bộc lộ tính chất nào, hãy xét hiện tượng chứ không xét tên chất.
Thêm ví dụ để em nhớ
| Tính chất hóa học (có chất mới) | Tính chất vật lí (không có chất mới) |
|---|---|
| Sắt để lâu ngoài không khí ẩm bị gỉ | Sắt bị nam châm hút |
| Đun đường quá lửa thành caramen đen | Đường có vị ngọt, màu trắng |
| Sữa để lâu bị chua | Nước sôi ở 100 °C (áp suất thường) |
| Đá vôi bị nung tạo vôi sống và khí CO2 | Muối ăn tan trong nước |
Bài luyện tập
- Trong các hiện tượng: (a) băng phiến để lâu trong tủ bị nhỏ dần; (b) cơm để lâu bị thiu; (c) cắt nhỏ sợi dây thép; (d) thanh magnesium cháy sáng chói. Hiện tượng nào thể hiện tính chất hóa học?
Đáp án: (b) và (d). (a) là thăng hoa, (c) chỉ đổi hình dạng, đều là vật lí. - Câu nào nói về tính chất vật lí: “Thủy tinh dễ vỡ” hay “Giấy bị cháy thành tro”?
Đáp án: “Thủy tinh dễ vỡ” là vật lí; giấy cháy thành tro là hóa học vì tạo chất mới. - Hòa tan muối vào nước rồi đun cạn nước, thu lại muối. Đây là biến đổi gì?
Đáp án: Biến đổi vật lí, vì thu lại đúng chất ban đầu, không có chất mới.
Gặp đề khác, em chỉ cần tự hỏi từng phương án một câu: “Sau hiện tượng, có chất mới không?”. Có là hóa học, không là vật lí.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhanh chóng biết một hiện tượng thể hiện tính chất hóa học?
Hãy kiểm tra xem có chất mới được tạo thành không. Các dấu hiệu thường gặp là có khí thoát ra, xuất hiện kết tủa, đổi sang màu hoặc mùi khác hẳn, toả nhiệt, phát sáng.
Nước đá tan chảy thể hiện tính chất vật lí hay hóa học?
Tính chất vật lí. Nước chỉ chuyển từ thể rắn sang thể lỏng, vẫn là nước và không có chất mới tạo thành.
Sắt bị gỉ có phải tính chất hóa học không?
Có. Sắt phản ứng với oxygen và hơi nước trong không khí tạo thành gỉ sắt là chất mới, nên đó là biến đổi hóa học.
Đổi màu có luôn là biến đổi hóa học không?
Không. Pha loãng dung dịch màu làm màu nhạt đi là vật lí. Chỉ khi đổi màu do tạo ra chất mới thì mới là hóa học.