Trả lời nhanh
Tế bào có hình dạng rất đa dạng: hình cầu (tế bào trứng), hình đĩa lõm hai mặt (hồng cầu), hình thoi (tế bào cơ trơn), hình sao có nhiều nhánh (tế bào thần kinh), hình que hay hình đa giác (tế bào biểu bì). Kích thước cũng khác nhau nhiều: phần lớn tế bào chỉ nhìn thấy dưới kính hiển vi, nhưng một số tế bào như tế bào trứng có kích thước lớn đủ để quan sát bằng mắt thường.
Tế bào là gì, vì sao hình dạng và kích thước khác nhau?
Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của sự sống. Cơ thể sinh vật được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào. Tuy nhiên, các tế bào trong cơ thể không giống nhau vì chúng đảm nhiệm những chức năng khác nhau: co bóp, dẫn truyền xung thần kinh, vận chuyển khí, bảo vệ…
Quy luật quan trọng em cần nhớ: hình dạng của tế bào phù hợp với chức năng của nó.
Một số hình dạng tế bào thường gặp
Tế bào hình cầu hoặc gần cầu
Tế bào trứng (của động vật như cá, ếch, gà) thường có dạng hình cầu. Hình cầu giúp tích trữ chất dinh dưỡng trong khối lượng lớn bào chất và có diện tích bề mặt nhỏ so với thể tích. Một số vi khuẩn cũng có dạng cầu.
Tế bào hình đĩa lõm hai mặt
Hồng cầu ở người có dạng đĩa lõm hai mặt, đường kính khoảng 7 – 8 micromet. Hình dạng này làm tăng diện tích tiếp xúc, thuận lợi cho trao đổi oxygen và carbon dioxide, đồng thời giúp hồng cầu dễ biến dạng khi đi qua các mao mạch nhỏ.
Tế bào hình thoi
Tế bào cơ trơn có hình thoi, hai đầu nhọn. Chúng xếp sát nhau thành lớp trong thành ruột, dạ dày, mạch máu và co giãn để đẩy thức ăn hoặc điều chỉnh dòng máu.
Tế bào hình sao, có nhiều nhánh
Tế bào thần kinh (nơ-ron) có thân và nhiều sợi nhánh, trong đó có sợi trục dài. Hình dạng này giúp chúng nhận và truyền thông tin đến nhiều tế bào khác. Sợi trục của một số nơ-ron ở người có thể dài tới khoảng một mét.
Tế bào hình đa giác, hình que, hình khối
Tế bào biểu bì (như tế bào lớp vảy hành) thường có hình đa giác, xếp khít nhau thành lớp che phủ bảo vệ. Tế bào vi khuẩn dạng que (trực khuẩn) có hình que ngắn. Tế bào lông hút ở rễ cây có phần kéo dài ra, giúp tăng bề mặt hút nước.
| Loại tế bào | Hình dạng | Chức năng liên quan |
|---|---|---|
| Tế bào trứng | Hình cầu | Chứa chất dinh dưỡng, phát triển thành phôi |
| Hồng cầu | Đĩa lõm hai mặt | Vận chuyển khí oxygen, carbon dioxide |
| Tế bào cơ trơn | Hình thoi | Co giãn thành nội tạng, mạch máu |
| Tế bào thần kinh | Hình sao, nhiều nhánh | Dẫn truyền xung thần kinh |
| Tế bào biểu bì | Đa giác, dẹt | Che chắn, bảo vệ |
Kích thước của tế bào
Để đo tế bào, người ta dùng đơn vị micromet (µm), 1 µm bằng một phần nghìn milimet. Phần lớn tế bào có kích thước từ vài đến vài chục micromet nên mắt thường không nhìn thấy, cần dùng kính hiển vi.
- Tế bào nhỏ: nhiều vi khuẩn chỉ khoảng 1 – 5 µm.
- Tế bào trung bình: hồng cầu người khoảng 7 – 8 µm; phần lớn tế bào động vật, thực vật có đường kính vài chục µm.
- Tế bào lớn: tế bào trứng của chim như gà, đà điểu (phần lòng đỏ) có thể quan sát bằng mắt thường, trong đó trứng đà điểu thuộc loại tế bào đơn lớn nhất. Một số tế bào sợi ở thực vật hay sợi trục nơ-ron cũng rất dài.
Kích thước của tế bào không phụ thuộc vào kích thước cơ thể. Voi hay chuột đều có các tế bào cùng loại với kích thước gần tương đương; cơ thể to hơn vì có số lượng tế bào nhiều hơn chứ không phải tế bào to hơn.
Vì sao tế bào không thể quá lớn?
Khi tế bào tăng kích thước, thể tích tăng nhanh hơn diện tích bề mặt. Màng tế bào là nơi trao đổi chất với môi trường nên nếu bề mặt không đủ, tế bào khó cung cấp đủ chất cho toàn bộ bào chất. Đây là lý do phần lớn tế bào có kích thước hiển vi.
Cách mô tả một tế bào khi làm bài
- Quan sát hình và gọi tên loại tế bào.
- Nêu hình dạng (cầu, đĩa, thoi, sao, đa giác…).
- Nhận xét kích thước tương đối (rất nhỏ, vừa, lớn) và dụng cụ cần để quan sát.
- Liên hệ hình dạng với chức năng.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng mọi tế bào đều có hình cầu hoặc cùng một kích thước.
- Nhầm đơn vị: 1 mm = 1000 µm, không phải 100 µm.
- Nghĩ rằng cơ thể lớn thì tế bào lớn hơn.
Luyện tập
- Câu 1. Vì sao tế bào thần kinh có nhiều nhánh? Gợi ý: để nhận và truyền thông tin đến nhiều tế bào khác.
- Câu 2. Đổi 7,5 µm ra milimet. Đáp án: 7,5 µm = 0,0075 mm.
- Câu 3. Hồng cầu có dạng đĩa lõm hai mặt giúp ích gì? Gợi ý: tăng diện tích tiếp xúc để trao đổi khí và dễ biến dạng khi qua mao mạch.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào có những hình dạng nào?
Tế bào có nhiều hình dạng như hình cầu, hình đĩa lõm hai mặt, hình thoi, hình sao có nhiều nhánh, hình que và hình đa giác, tùy chức năng của từng loại tế bào.
Làm sao quan sát được tế bào có kích thước nhỏ?
Dùng kính hiển vi, vì phần lớn tế bào chỉ có kích thước vài đến vài chục micromet, vượt ngoài khả năng nhìn của mắt thường.
Cơ thể lớn thì tế bào có lớn hơn không?
Không. Kích thước cơ thể phụ thuộc chủ yếu vào số lượng tế bào chứ không phải kích thước của từng tế bào.