Trả lời nhanh
Một văn bản bàn về sự trung thực của trí thức, trong đó người viết nêu quan điểm, đưa lí lẽ và dẫn chứng để thuyết phục người đọc, là văn bản nghị luận (nghị luận xã hội). Phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Cần đối chiếu với đoạn trích cụ thể trong đề để chắc chắn: có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng thì chọn nghị luận.
Đề bài này hỏi gì?
Câu hỏi “Xác định loại văn bản và phương thức biểu đạt chính” thường mở đầu phần Đọc hiểu. Nó chỉ cần câu trả lời ngắn, một đến hai dòng, nhưng phải đúng thuật ngữ. Với đề xoay quanh sự trung thực của trí thức, đề tài là một vấn đề đạo đức – xã hội, nên hướng trả lời thường là văn bản nghị luận.
Lưu ý: trang này hướng dẫn phương pháp và dùng đoạn văn ví dụ do thầy cô tự đặt. Em hãy áp các bước vào đúng đoạn trích trong đề của mình.
Ba bước xác định loại văn bản
- Đọc câu đầu và câu cuối. Văn nghị luận thường nêu vấn đề ở đầu và chốt lại quan điểm ở cuối.
- Tìm “xương sống” của đoạn. Có luận điểm (ý chính cần chứng minh), lí lẽ (vì sao), dẫn chứng (ví dụ, số liệu) hay không?
- Xem mục đích người viết. Muốn thuyết phục người đọc tin/đồng tình thì là nghị luận. Muốn kể lại sự việc thì là tự sự. Muốn giới thiệu đặc điểm, cách thức thì là thuyết minh. Muốn bày tỏ cảm xúc thì là biểu cảm.
Bảng nhận diện các phương thức biểu đạt
| Phương thức | Dấu hiệu nhận biết | Mục đích |
|---|---|---|
| Nghị luận | Luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; từ nối như “bởi vì”, “do đó”, “vì vậy” | Thuyết phục, bàn bạc đúng sai |
| Tự sự | Nhân vật, sự việc, diễn biến theo thời gian | Kể chuyện |
| Thuyết minh | Số liệu, khái niệm, cách thức, tính khách quan | Cung cấp tri thức |
| Biểu cảm | Từ ngữ cảm xúc, câu cảm thán, xưng “tôi”, “em” | Bộc lộ tình cảm |
| Miêu tả | Tính từ, hình ảnh, chi tiết về người/cảnh | Làm hiện lên đối tượng |
| Hành chính – công vụ | Mẫu quy định, số hiệu, căn cứ, điều khoản | Giao tiếp giữa cơ quan, cá nhân |
Áp dụng vào một đoạn ví dụ (tự đặt)
Người trí thức chân chính trước hết phải trung thực với tri thức của mình. Trung thực là dám nói “tôi chưa biết”, là không sửa số liệu cho khớp giả thuyết, là nhận lỗi khi công bố sai. Bởi lẽ, một lời nói dối của người có học có thể đánh lạc hướng cả cộng đồng đang tin họ. Vì vậy, xã hội cần trân trọng những trí thức dám nói sự thật, dù sự thật ấy khó nghe.
Phân tích:
- Câu 1 là luận điểm: trí thức phải trung thực với tri thức.
- Câu 2 đưa ba biểu hiện cụ thể (dẫn chứng, minh hoạ).
- Câu 3 là lí lẽ, có từ “Bởi lẽ”.
- Câu 4 rút ra kết luận, có từ “Vì vậy”.
Trả lời mẫu: Văn bản thuộc loại văn bản nghị luận (nghị luận xã hội). Phương thức biểu đạt chính là nghị luận.
Vì sao không chọn các phương án khác?
- Không phải tự sự: đoạn không kể một câu chuyện có nhân vật và diễn biến.
- Không phải thuyết minh: đoạn không chỉ giới thiệu khách quan mà bày tỏ quan điểm “cần”, “phải”.
- Không phải biểu cảm: không có từ cảm thán, không xưng “tôi” để giãi bày cảm xúc.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ ghi “nghị luận” cho cả hai ý. Nếu đề hỏi hai ý, hãy tách: loại văn bản (văn bản nghị luận) và phương thức biểu đạt chính (nghị luận).
- Nhầm “chính” với “có xuất hiện”. Đoạn nghị luận có thể chen một ví dụ kể ngắn, nhưng phương thức chính vẫn là nghị luận.
- Nhầm với thể loại văn học. “Nghị luận” là kiểu văn bản; không trả lời “truyện ngắn”, “thơ” khi đoạn trích không phải văn học.
- Quên liên hệ ngữ liệu. Nên nêu một dấu hiệu, ví dụ “đoạn nêu quan điểm và đưa lí lẽ” để bài trả lời có căn cứ.
Mẹo nhớ: Hỏi “Người viết muốn mình làm gì?”. Tin theo thì là nghị luận. Nghe chuyện thì là tự sự. Hiểu thêm thì là thuyết minh. Đồng cảm thì là biểu cảm.
Luyện tập (tự đặt)
Bài 1. “Năm ấy, nhà khoa học phát hiện số liệu trong bài báo của mình bị nhầm. Ông lặng lẽ viết thư gửi tạp chí xin rút bài rồi công bố bản đính chính.” Xác định phương thức biểu đạt chính.
Bài 2. “Tôi kính trọng thầy biết bao! Thầy dạy tôi rằng thà nhận mình sai còn hơn giữ một niềm kiêu hãnh giả.” Xác định phương thức biểu đạt chính.
Bài 3. “Trung thực học thuật gồm ba yêu cầu: ghi rõ nguồn trích dẫn, không bịa hoặc sửa số liệu, không nhận công sức của người khác.” Xác định phương thức biểu đạt chính.
Đáp án:
- Bài 1: tự sự, vì kể sự việc có nhân vật và diễn biến.
- Bài 2: biểu cảm, vì có câu cảm thán và xưng “tôi” bộc lộ cảm xúc.
- Bài 3: thuyết minh, vì liệt kê và giải thích khách quan nội dung của một khái niệm.
Gợi ý cách trình bày khi làm bài
Em có thể viết theo mẫu: “Văn bản thuộc loại văn bản nghị luận; phương thức biểu đạt chính là nghị luận (tác giả nêu quan điểm về sự trung thực của trí thức và đưa lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục).” Nếu đề cho nhiều đoạn trích khác nhau, em hãy xác định riêng từng đoạn rồi mới kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản bàn về sự trung thực của trí thức thuộc loại văn bản nào?
Thường là văn bản nghị luận (nghị luận xã hội), vì người viết nêu quan điểm về một vấn đề đạo đức và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục. Em vẫn cần đối chiếu với đoạn trích cụ thể trong đề.
Phương thức biểu đạt chính khác phương thức biểu đạt thế nào?
Một văn bản có thể kết hợp nhiều phương thức (kể, biểu cảm, thuyết minh), nhưng phương thức chính là phương thức chi phối mục đích của cả văn bản, chiếm vai trò then chốt.
Làm sao phân biệt nghị luận với thuyết minh?
Thuyết minh giới thiệu tri thức khách quan, không bàn đúng sai. Nghị luận có quan điểm rõ ràng, có lí lẽ và dẫn chứng nhằm thuyết phục người đọc.
Câu trả lời cần dài bao nhiêu?
Chỉ cần một đến hai dòng: nêu loại văn bản, nêu phương thức biểu đạt chính, có thể thêm một dấu hiệu nhận biết ngắn gọn.