Trả lời nhanh
Để xác định chủ đề của bài thơ, em đọc kĩ nhan đề, tìm hình ảnh và từ ngữ nổi bật, nhận ra giọng điệu, rồi rút ra tình cảm và tư tưởng xuyên suốt của tác giả. Sau đó, em tóm lại bằng một câu: bài thơ viết về điều gì và nhà thơ muốn gửi gắm điều gì. Chủ đề khác với đề tài ở chỗ nó nói lên cách nhìn và thông điệp của tác giả.
Chủ đề bài thơ là gì?
Chủ đề là vấn đề trung tâm mà nhà thơ muốn nói qua toàn bộ bài thơ. Nó được thể hiện bằng hình ảnh, ngôn ngữ, cảm xúc và cách tổ chức bài thơ chứ không phải bằng một câu nêu sẵn.
Nhiều bạn dễ lẫn ba khái niệm gần nhau. Bảng dưới đây giúp em phân biệt rõ.
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ (bài Qua Đèo Ngang) |
|---|---|---|
| Đề tài | Bài thơ viết về hiện tượng, phạm vi đời sống nào? | Cảnh đèo Ngang lúc chiều tà |
| Chủ đề | Tác giả nhìn nhận, gửi gắm điều gì qua đề tài ấy? | Nỗi buồn cô đơn, nhớ nước thương nhà của người lữ khách |
| Nội dung | Bài thơ cụ thể nói những ý gì, theo trình tự nào? | Tả cảnh (6 câu đầu), bộc lộ tâm trạng (2 câu cuối) |
5 bước xác định chủ đề của bài thơ
- Đọc nhan đề và hoàn cảnh sáng tác (nếu có). Nhan đề thường gợi hướng đi của cảm xúc, ví dụ “Qua Đèo Ngang” cho biết đây là thơ ghi lại cảm xúc trên đường đi.
- Đọc to cả bài, chia bố cục. Thơ thường có mạch: tả cảnh – tả tình, hoặc gợi kỉ niệm – bày tỏ suy ngẫm. Chia được mạch thì thấy cảm xúc dồn về đâu.
- Gạch chân hình ảnh, từ ngữ lặp lại hoặc đặc sắc. Những từ như bóng xế tà, lác đác, mảnh tình riêng mang sắc thái cảm xúc rõ rệt. Từ nào xuất hiện nhiều lần thường gần với chủ đề.
- Nhận ra giọng điệu và cảm xúc chủ đạo. Giọng buồn, tha thiết, tự hào, hồn nhiên hay trầm tư? Đây là “chìa khoá” để gọi tên chủ đề.
- Khái quát thành một câu. Dùng mẫu: Bài thơ thể hiện (tình cảm/suy nghĩ gì) của tác giả trước (đối tượng/hiện tượng gì).
Ví dụ minh hoạ: Qua Đèo Ngang
Hai câu đầu của bài thơ (Bà Huyện Thanh Quan):
Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Áp dụng các bước:
- Nhan đề, hoàn cảnh: thơ viết khi nhà thơ đi qua đèo Ngang, gợi một người đi xa.
- Bố cục: sáu câu đầu tả cảnh, hai câu cuối nói tâm trạng.
- Hình ảnh: bóng xế tà, cỏ cây chen đá, tiều vài chú, chợ mấy nhà, con cuốc cuốc, cái gia gia. Cảnh thưa thớt, heo hút.
- Giọng điệu: man mác buồn, lặng lẽ, cô đơn (câu cuối: “một mảnh tình riêng ta với ta”).
- Kết luận: bài thơ thể hiện nỗi buồn cô đơn, nỗi nhớ nước thương nhà của tác giả trước cảnh đèo Ngang hoang vắng lúc chiều tà.
Em thấy rằng cảnh vật chỉ là phương tiện, còn điều nhà thơ muốn nói nằm ở tâm trạng. Vì thế “cảnh đèo Ngang” là đề tài, còn nỗi buồn cô đơn mới là chủ đề.
Mẹo nhớ nhanh
Em nhớ công thức “Hình ảnh – Giọng điệu – Tình cảm”: nhìn hình ảnh, nghe giọng điệu, rồi gọi tên tình cảm. Nếu bài thơ có hai phần (cảnh và tình), chủ đề thường nằm ở phần tình, nhất là những câu cuối.
Lỗi thường gặp khi xác định chủ đề
- Nhầm chủ đề với đề tài: chỉ viết “bài thơ nói về mùa thu” mà không nói tác giả cảm nhận gì về mùa thu.
- Kể lại nội dung từng câu: chủ đề phải khái quát, ngắn gọn, thường một đến hai câu.
- Chỉ dựa vào một câu thơ: cần nhìn toàn bài, vì có bài mở đầu vui nhưng kết thúc lại trầm lắng.
- Gán ý nghĩa không có căn cứ: mỗi nhận định phải dẫn được từ ngữ, hình ảnh trong bài.
- Dùng từ chung chung: “tình cảm của tác giả” chưa đủ; hãy gọi tên cụ thể như biết ơn, yêu quê hương, nhớ nhà, tự hào.
Bài luyện tập có đáp án
Hai đoạn thơ dưới đây do người biên soạn tự viết để luyện tập. Em hãy xác định chủ đề rồi đối chiếu đáp án.
Bài 1
Mẹ ra đồng từ lúc sương còn đẫm cỏ,
Áo nâu phai theo những vụ gặt mùa.
Con lớn lên bằng hạt gạo mẹ phơi,
Mỗi bữa cơm có mồ hôi mẹ vắt.
Đáp án: Đề tài là hình ảnh người mẹ làm đồng. Chủ đề là lòng biết ơn, sự thương yêu, trân trọng của người con với mẹ tần tảo, vất vả. Căn cứ: các hình ảnh sương đẫm cỏ, áo nâu phai, mồ hôi mẹ vắt, giọng điệu giản dị, xúc động.
Bài 2
Bàng thay lá, sân trường đỏ rực,
Gió đưa mùa qua cửa lớp nghiêng nghiêng.
Chúng em lớn, bàng vẫn đứng đó,
Giữ giùm nhau những mùa nhớ rất hiền.
Đáp án: Đề tài là cây bàng nơi sân trường. Chủ đề là tình yêu mái trường và những kỉ niệm tuổi học trò. Căn cứ: sự đối lập giữa chúng em lớn và bàng vẫn đứng đó, cụm giữ giùm… mùa nhớ, giọng điệu nhẹ nhàng, lưu luyến.
Bài 3 (tự làm)
Chọn một bài thơ trong sách Ngữ văn em đang học, viết một câu nêu chủ đề theo mẫu ở bước 5, rồi dẫn hai từ ngữ hoặc hình ảnh làm căn cứ. Nếu câu của em trả lời được cả “viết về cái gì” lẫn “gửi gắm điều gì” thì em đã làm đúng.
Cách trình bày chủ đề trong bài làm
Khi làm bài, em có thể mở đầu như sau: “Bài thơ … của … thể hiện … (tình cảm/tư tưởng) trước … (đối tượng). Chủ đề ấy được bộc lộ qua các hình ảnh …, giọng điệu …”. Cách viết này nêu kết luận trước, dẫn chứng sau, giúp bài ngắn gọn và có sức thuyết phục.
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề của bài thơ khác gì đề tài?
Đề tài là phạm vi hiện thực được thể hiện (ví dụ cảnh đèo Ngang, người mẹ, cây bàng). Chủ đề là vấn đề trung tâm, là tình cảm, tư tưởng tác giả gửi gắm qua đề tài đó (ví dụ nỗi buồn cô đơn, lòng biết ơn mẹ).
Chủ đề bài thơ thường nằm ở đâu?
Không có vị trí cố định, nhưng thường được bộc lộ rõ ở những câu cuối hoặc ở các hình ảnh, từ ngữ được lặp lại. Để chắc chắn, em cần xét toàn bộ bài thơ chứ không chỉ một câu.
Một bài thơ có thể có nhiều chủ đề không?
Có. Nhiều bài thơ có một chủ đề chính và một vài chủ đề phụ đan xen, như tình yêu quê hương gắn với nỗi nhớ nhà. Khi làm bài, em nên nêu chủ đề chính trước, có căn cứ rõ ràng.
Nên viết chủ đề bài thơ dài bao nhiêu?
Thường chỉ một đến hai câu, khái quát và có đối tượng cụ thể. Sau đó em dẫn hình ảnh, từ ngữ, giọng điệu để chứng minh nhận định.