Trả lời nhanh
Sự lớn lên và sinh sản của tế bào làm tăng kích thước và số lượng tế bào, nhờ đó cơ thể sinh vật lớn lên và trưởng thành. Quá trình này còn thay thế tế bào già, tế bào chết, giúp cơ thể lành vết thương, tái tạo mô. Ở sinh vật đơn bào, sinh sản của tế bào chính là cách tạo ra cá thể mới, duy trì nòi giống.
Hiểu đúng hai khái niệm: lớn lên và sinh sản của tế bào
- Sự lớn lên của tế bào: tế bào lấy chất dinh dưỡng từ môi trường, trao đổi chất nên tăng dần kích thước (chất tế bào nhiều hơn, nhân to hơn).
- Sự sinh sản của tế bào: tế bào đã đạt kích thước nhất định thì phân chia thành 2 tế bào con. Số lượng tế bào tăng lên.
Hai quá trình nối tiếp nhau: tế bào lớn lên → phân chia → các tế bào con lại lớn lên → lại phân chia. Cứ lặp lại như vậy nên số tế bào ngày càng nhiều.
Tế bào sinh sản (phân chia) như thế nào?
- Nhân phân chia trước: từ một nhân tạo ra hai nhân.
- Chất tế bào phân chia: hai nhân nằm về hai phía của tế bào.
- Hình thành ngăn cách: ở tế bào động vật, màng tế bào thắt lại ở giữa; ở tế bào thực vật, xuất hiện vách ngăn. Kết quả là 2 tế bào con.
Nếu một tế bào phân chia liên tiếp n lần thì tạo ra 2n tế bào con (ví dụ 1 → 2 → 4 → 8 → 16…).
Ý nghĩa của sự lớn lên và sinh sản của tế bào
| Ý nghĩa | Giải thích và ví dụ |
|---|---|
| Giúp cơ thể sinh vật lớn lên | Cơ thể đa bào lớn lên chủ yếu nhờ tăng số lượng tế bào, kèm theo tế bào tăng kích thước. Em bé thành người trưởng thành nhờ điều này. |
| Thay thế tế bào già, tế bào chết | Tế bào biểu bì da, tế bào máu, tế bào lót ruột luôn bị mất đi và được tế bào mới sinh ra bù lại. |
| Tái tạo, làm lành vết thương | Khi da bị xước, các tế bào quanh vết thương phân chia để lấp đầy chỗ bị tổn thương. |
| Giúp cây sinh trưởng | Tế bào ở mô phân sinh (đỉnh rễ, đỉnh thân, chồi) phân chia mạnh làm rễ dài ra, thân cao lên, cây ra thêm lá và cành. |
| Duy trì nòi giống ở sinh vật đơn bào | Vi khuẩn, trùng giày, trùng amip… có cơ thể chỉ là một tế bào. Tế bào phân đôi cũng là lúc sinh vật sinh sản, số cá thể tăng lên. |
Vì sao tế bào không lớn mãi mà phải phân chia?
Khi tế bào to dần, lượng chất tế bào tăng nhanh hơn diện tích bề mặt màng. Màng khó đưa đủ chất vào và đưa chất thải ra để phục vụ toàn bộ tế bào. Vì vậy tế bào đạt đến một kích thước nhất định thì phân chia thành các tế bào nhỏ hơn. Cách này giúp cơ thể lớn lên mà vẫn bảo đảm hoạt động sống của từng tế bào.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “lớn lên” với “tăng số lượng”. Tế bào lớn lên là tăng kích thước; tế bào sinh sản mới là tăng số lượng.
- Cho rằng cơ thể lớn lên chỉ nhờ tế bào to ra. Thực tế phần lớn do số tế bào tăng.
- Quên ý nghĩa thay thế và tái tạo. Nhiều bạn chỉ ghi “giúp cơ thể lớn lên”, thiếu ý thay thế tế bào già và làm lành vết thương nên mất điểm.
- Tính sai số tế bào: phân chia 3 lần là 23 = 8 tế bào, không phải 3 × 2 = 6.
Mẹo nhớ: “Lớn – Thay – Lành – Giống” tức là cơ thể lớn lên, thay tế bào cũ, lành vết thương, giữ giống (sinh vật đơn bào).
Bài luyện tập
- Một tế bào phân chia liên tiếp 5 lần thì tạo ra bao nhiêu tế bào con?
Đáp án: 25 = 32 tế bào. - Một mô có 3 tế bào, mỗi tế bào phân chia 4 lần. Tổng số tế bào mới là bao nhiêu?
Đáp án: mỗi tế bào tạo 24 = 16 tế bào, nên tổng là 3 × 16 = 48 tế bào. - Vì sao khi bị trầy da, sau vài ngày vết thương lành lại?
Đáp án: các tế bào ở vùng da xung quanh lớn lên và phân chia, tạo tế bào mới bù vào chỗ bị tổn thương.
(Các số liệu trong bài luyện tập là ví dụ tự đặt để rèn kĩ năng tính.)
Câu hỏi thường gặp
Sự lớn lên của tế bào khác sự sinh sản của tế bào ở điểm nào?
Lớn lên là tế bào tăng kích thước nhờ trao đổi chất. Sinh sản là tế bào phân chia thành hai tế bào con nên số lượng tế bào tăng.
Từ một tế bào phân chia 4 lần thì được bao nhiêu tế bào?
Được 2^4 = 16 tế bào. Số tế bào sau n lần phân chia liên tiếp là 2^n.
Vì sao tế bào phải phân chia mà không lớn mãi?
Tế bào càng to thì màng tế bào càng khó trao đổi đủ chất với môi trường. Phân chia tạo ra các tế bào nhỏ hơn, vẫn hoạt động tốt.
Sinh vật đơn bào sinh sản bằng cách nào?
Tế bào duy nhất của cơ thể phân đôi thành hai tế bào con. Mỗi tế bào con là một cá thể mới.