Trả lời nhanh
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là con đường tìm ra câu trả lời cho một hiện tượng tự nhiên, gồm các bước: (1) quan sát và đặt câu hỏi; (2) hình thành giả thuyết; (3) lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết; (4) thực hiện kế hoạch; (5) kết luận. Sau đó có thể viết báo cáo, chia sẻ kết quả. Kết quả thí nghiệm có thể ủng hộ hoặc bác bỏ giả thuyết.
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là gì?
Thiên nhiên có rất nhiều hiện tượng khiến ta thắc mắc: vì sao lá cây héo, vì sao đường tan nhanh trong nước nóng, vì sao trời mưa sau khi có sấm chớp. Muốn trả lời đáng tin cậy, ta không đoán mò mà đi theo một trình tự làm việc khoa học. Trình tự ấy gọi là phương pháp tìm hiểu tự nhiên.
Một số sách giáo khoa chia thành 5 bước, một số tách thêm bước “báo cáo kết quả” thành bước thứ 6. Nội dung cốt lõi giống nhau, bạn cứ trình bày theo sách đang học.
Trình bày các bước của phương pháp tìm hiểu tự nhiên
| Bước | Nội dung cần làm | Mục đích |
|---|---|---|
| 1. Quan sát và đặt câu hỏi | Dùng các giác quan hoặc dụng cụ để quan sát hiện tượng, rồi nêu câu hỏi cần giải đáp. | Xác định đúng vấn đề cần nghiên cứu. |
| 2. Hình thành giả thuyết | Đưa ra dự đoán có căn cứ để trả lời câu hỏi. | Có hướng giải thích để kiểm tra. |
| 3. Lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết | Chọn cách làm: thí nghiệm, quan sát, đo đạc; chuẩn bị dụng cụ, vật liệu; xác định điều kiện cần giữ nguyên. | Bảo đảm việc kiểm tra công bằng, có thể làm được. |
| 4. Thực hiện kế hoạch | Tiến hành thí nghiệm hoặc điều tra, ghi lại số liệu, thu thập kết quả. | Có bằng chứng thực tế. |
| 5. Kết luận | So sánh kết quả với giả thuyết: đúng, sai hoặc cần kiểm tra thêm; sau đó báo cáo. | Rút ra câu trả lời và chia sẻ với người khác. |
Ví dụ minh hoạ (tự đặt)
Hiện tượng: Hoà một thìa đường vào cốc nước nóng thì đường tan nhanh hơn so với cốc nước lạnh.
- Quan sát, đặt câu hỏi: Có phải nhiệt độ của nước ảnh hưởng đến tốc độ tan của đường không?
- Giả thuyết: Nước càng nóng thì đường tan càng nhanh.
- Lập kế hoạch: Lấy 2 cốc có lượng nước bằng nhau, một cốc nước nóng, một cốc nước lạnh; cho vào mỗi cốc cùng một lượng đường; khuấy như nhau; dùng đồng hồ bấm giờ. Chỉ thay đổi nhiệt độ, các yếu tố khác giữ nguyên.
- Thực hiện: Làm thí nghiệm, ghi thời gian đường tan hết ở mỗi cốc. Nên lặp lại vài lần để kết quả chắc chắn.
- Kết luận: Nếu cốc nước nóng tan hết sớm hơn thì giả thuyết đúng. Nếu kết quả không như dự đoán thì phải xem lại giả thuyết hoặc cách làm.
Vì sao phải làm theo đúng trình tự?
- Không có câu hỏi rõ ràng thì không biết cần tìm gì.
- Không có giả thuyết thì thí nghiệm dễ lan man.
- Không kiểm tra bằng bằng chứng thì giả thuyết chỉ là phỏng đoán.
- Không có kết luận và báo cáo thì người khác không thể kiểm chứng hay sử dụng kết quả.
Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Nhầm giả thuyết với kết luận. Giả thuyết đặt ra trước khi làm thí nghiệm, còn kết luận rút ra sau khi có kết quả.
- Thay đổi nhiều yếu tố cùng lúc. Ở ví dụ trên, nếu cốc nóng dùng nhiều đường hơn thì không biết nguyên nhân do nhiệt độ hay do lượng đường.
- Bỏ qua bước lập kế hoạch. Vào làm ngay dễ thiếu dụng cụ hoặc sai điều kiện.
- Cho rằng giả thuyết lúc nào cũng đúng. Giả thuyết bị bác bỏ vẫn là một kết quả có giá trị khoa học.
Mẹo nhớ các bước
Hãy nhớ câu: “Nhìn – Nghĩ – Lên kế hoạch – Làm – Kết luận”. Nhìn là quan sát và đặt câu hỏi, nghĩ là đưa ra giả thuyết, rồi lên kế hoạch, làm thí nghiệm, cuối cùng kết luận.
Bài luyện tập
Bài 1. Bạn An nhận thấy cây đặt ở góc tối vươn về phía cửa sổ. An dự đoán cây hướng về phía có ánh sáng. Dự đoán này thuộc bước nào?
Đáp án: Bước hình thành giả thuyết.
Bài 2. Bạn Bình muốn kiểm tra giả thuyết “Hạt đậu cần nước để nảy mầm” bằng 2 đĩa hạt. Nên đặt điều kiện thế nào cho đúng?
Đáp án: Hai đĩa có cùng số hạt, cùng loại hạt, cùng nhiệt độ và ánh sáng. Chỉ khác nhau ở nước: một đĩa được tưới nước, một đĩa để khô.
Bài 3. Sau thí nghiệm, đĩa không có nước vẫn có 1 hạt nảy mầm. Có thể kết luận giả thuyết sai không?
Đáp án: Chưa nên kết luận vội. Cần kiểm tra lại, ví dụ hạt đó có sẵn hơi ẩm hay đĩa có bị ướt không, rồi lặp lại thí nghiệm với nhiều hạt hơn trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên gồm mấy bước?
Thường gồm 5 bước: quan sát và đặt câu hỏi, hình thành giả thuyết, lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết, thực hiện kế hoạch, kết luận. Một số sách tách thêm bước báo cáo kết quả.
Giả thuyết khoa học là gì?
Là dự đoán có căn cứ để trả lời câu hỏi đã đặt ra, được nêu trước khi kiểm tra bằng thí nghiệm hoặc quan sát.
Nếu kết quả thí nghiệm không đúng với giả thuyết thì sao?
Giả thuyết bị bác bỏ hoặc cần điều chỉnh. Ta xem lại cách làm, đề xuất giả thuyết mới và kiểm tra lại.
Vì sao khi thí nghiệm chỉ được thay đổi một yếu tố?
Để biết chắc kết quả khác nhau là do yếu tố đó gây ra, không bị lẫn với các yếu tố khác.