Trả lời nhanh
Ở đồng bằng nước ta, về mùa mưa thường xảy ra lũ lụt (ngập lụt, ngập úng). Nguyên nhân là mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, nước từ thượng nguồn đổ về, trong khi địa hình đồng bằng thấp, bằng phẳng nên nước dâng cao và rút chậm, làm ngập ruộng đồng, nhà cửa, đường sá.
Câu hỏi này thường xuất hiện dưới dạng điền khuyết: “Ở đồng bằng nước ta, về mùa mưa thường xảy ra …”. Trong bài học về khí hậu và thiên tai của Việt Nam, từ cần điền là lũ lụt. Nếu đề của em có các phương án lựa chọn, hãy chọn phương án nói về lũ lụt/ngập lụt, rồi đối chiếu phần loại trừ bên dưới.
Vì sao mùa mưa ở đồng bằng hay có lũ lụt?
- Mưa nhiều và tập trung: khí hậu nhiệt đới gió mùa khiến lượng mưa phần lớn dồn vào mùa mưa, có những đợt mưa to kéo dài nhiều ngày, nhất là khi có bão hoặc áp thấp nhiệt đới.
- Địa hình thấp, phẳng: đồng bằng nằm ở hạ lưu các con sông, độ dốc nhỏ nên nước chảy chậm, dễ tràn bờ và đọng lại.
- Nước từ thượng nguồn đổ về: mưa trên miền núi làm mực nước sông dâng, dồn xuống đồng bằng.
- Triều cường, nước biển dâng: ở vùng ven biển, nước triều lên khiến nước mưa không thoát ra biển được.
- Yếu tố con người: đô thị hoá, bê tông hoá mặt đất, cống thoát nước kém, rác thải làm tắc nghẽn khiến ngập úng nặng hơn.
Lũ lụt gây ra những hậu quả gì?
- Ngập đồng ruộng, mất mùa, chết gia súc, gia cầm.
- Nhà cửa, trường học, đường giao thông bị ngập, giao thông tê liệt.
- Nguồn nước sinh hoạt dễ bị ô nhiễm, dịch bệnh dễ phát sinh.
- Thiệt hại về người và tài sản.
Tuy vậy, lũ cũng mang lại phù sa bồi đắp cho đồng bằng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa nước nổi còn đem lại nguồn lợi thuỷ sản như tôm, cá.
Phân biệt thiên tai theo vùng và theo mùa
| Khu vực / mùa | Hiện tượng thường gặp |
|---|---|
| Đồng bằng – mùa mưa | Lũ lụt, ngập úng |
| Miền núi – mùa mưa | Lũ quét, sạt lở đất |
| Đồng bằng – mùa khô | Hạn hán, thiếu nước (ven biển có thể xâm nhập mặn) |
| Vùng ven biển – mùa bão | Bão, nước dâng, sóng lớn |
Loại trừ các đáp án dễ nhầm
- Lũ quét, sạt lở đất: xảy ra ở vùng đồi núi có độ dốc lớn, nước đổ xuống rất nhanh. Đây là thiên tai của miền núi, không phải đặc trưng của đồng bằng.
- Hạn hán: xảy ra khi thiếu mưa, tức là mùa khô, trái với “mùa mưa” trong đề.
- Bão: là hiện tượng thời tiết có thể gây mưa lớn, nhưng thiên tai trực tiếp làm nước dâng ngập ruộng đồng ở đồng bằng được gọi là lũ lụt.
Mẹo nhớ: “Núi thì quét, đồng bằng thì ngập; mưa thì lụt, khô thì hạn.”
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “lũ quét” vì thấy từ “lũ” quen thuộc. Hãy nhìn từ khoá “đồng bằng” để loại.
- Chọn “hạn hán” vì nhớ đến đồng bằng sông Cửu Long mùa khô. Đề hỏi mùa mưa nên không đúng.
Cần làm gì để hạn chế thiệt hại?
- Đắp và gia cố đê điều, xây hồ chứa điều tiết nước.
- Nạo vét kênh mương, cống rãnh; không xả rác xuống sông, cống.
- Trồng và bảo vệ rừng đầu nguồn để giảm lượng nước đổ về.
- Theo dõi dự báo thời tiết, di dời người và tài sản khi có cảnh báo.
- Không bơi lội, đi qua chỗ nước chảy xiết; ngắt điện khi nhà bị ngập.
Luyện tập
Câu 1. Điền vào chỗ trống: “Ở miền núi, mưa lớn thường gây ra … và sạt lở đất.”
Đáp án: lũ quét, vì địa hình dốc làm nước đổ xuống rất nhanh.
Câu 2. Vì sao một con phố trong thành phố có thể ngập dù mưa không quá lớn?
Đáp án gợi ý: mặt đất bị bê tông hoá nên nước khó thấm, cống thoát nước nhỏ hoặc tắc rác, gặp triều cường nước không thoát ra sông, biển.
Câu 3. Nêu một lợi ích và một tác hại của lũ ở đồng bằng.
Đáp án gợi ý: lợi ích là bồi đắp phù sa, đem lại nguồn thuỷ sản; tác hại là ngập ruộng, hư hỏng nhà cửa, gây thiệt hại về người và của.
Câu hỏi thường gặp
Ở đồng bằng nước ta, mùa mưa thường xảy ra thiên tai nào?
Thường xảy ra lũ lụt và ngập úng, do mưa lớn tập trung, địa hình thấp phẳng, nước sông dâng và thoát chậm.
Lũ quét có thường xảy ra ở đồng bằng không?
Không. Lũ quét và sạt lở đất chủ yếu xảy ra ở miền núi, nơi sườn dốc khiến nước đổ xuống rất nhanh và mạnh.
Mùa khô ở đồng bằng thường xảy ra hiện tượng gì?
Mùa khô thường có hạn hán, thiếu nước tưới và sinh hoạt. Ở vùng ven biển, nước mặn còn có thể xâm nhập sâu vào đất liền.
Làm thế nào để hạn chế thiệt hại do lũ lụt?
Cần đắp đê, nạo vét cống rãnh, trồng rừng đầu nguồn, theo dõi dự báo thời tiết và chủ động di dời khi có cảnh báo.