Trả lời nhanh
Khí áp thay đổi do ba nguyên nhân chính: độ cao (lên cao không khí loãng, khí áp giảm), nhiệt độ (nóng thì khí áp thấp, lạnh thì khí áp cao) và độ ẩm (không khí ẩm nhẹ hơn không khí khô nên khí áp thấp hơn). Về độ cao, khí áp giảm khi lên cao và giảm nhanh ở tầng thấp, chậm dần ở tầng cao.
Khí áp là gì? Nhắc nhanh để làm bài
Khí áp là sức ép của không khí lên bề mặt Trái Đất. Đơn vị thường dùng là mmHg hoặc hPa (milibar). Ở mực nước biển, vĩ độ khoảng 45°, nhiệt độ 0°C, khí áp chuẩn là khoảng 760 mmHg, tương đương khoảng 1013 hPa.
Khí áp phụ thuộc vào lượng không khí nằm phía trên điểm đo và độ nặng nhẹ của không khí đó. Hiểu điều này, em sẽ suy ra được mọi nguyên nhân bên dưới mà không cần học vẹt.
Nguyên nhân 1: Khí áp thay đổi theo độ cao
Đặc điểm: càng lên cao, khí áp càng giảm.
Giải thích: lên cao thì cột không khí phía trên đầu mình thấp đi, nên sức ép giảm. Đồng thời không khí ở trên cao loãng hơn (mật độ nhỏ), ít phân tử khí hơn nên sức ép càng yếu.
- Ở sát mặt đất, khí áp giảm nhanh theo độ cao (xấp xỉ 1 mmHg cho mỗi 10–11 m ở tầng thấp, chỉ là con số gần đúng).
- Càng lên cao mức giảm càng chậm dần, vì không khí vốn đã loãng. Ở độ cao khoảng 5,5 km, khí áp chỉ còn xấp xỉ một nửa so với mực nước biển.
Đó cũng là lý do người leo núi cao thấy khó thở: mỗi hơi thở nhận được ít ôxi hơn so với ở đồng bằng.
Nguyên nhân 2: Khí áp thay đổi theo nhiệt độ
- Nhiệt độ tăng: không khí nở ra, mật độ giảm, bốc lên cao, khí áp giảm (hình thành khu áp thấp).
- Nhiệt độ giảm: không khí co lại, nặng hơn, chìm xuống, khí áp tăng (hình thành khu áp cao).
Vì vậy vùng xích đạo quanh năm nóng thường có áp thấp, còn vùng cực quanh năm lạnh thường có áp cao. Trong ngày, khí áp cũng dao động nhẹ theo sự nóng lên và lạnh đi của không khí; theo mùa, lục địa mùa đông lạnh thường có áp cao, mùa hạ nóng thường có áp thấp.
Nguyên nhân 3: Khí áp thay đổi theo độ ẩm
Hơi nước nhẹ hơn không khí khô (phân tử H2O nhẹ hơn trung bình các phân tử N2 và O2). Khi không khí chứa nhiều hơi nước, mật độ chung giảm, nên khí áp giảm. Ngược lại, không khí khô thì nặng hơn, khí áp cao hơn.
Đây là chỗ nhiều bạn nhầm: tưởng không khí ẩm thì “nặng”. Hãy nhớ: ẩm → nhẹ → khí áp thấp, nên trước cơn mưa thường thấy khí áp hạ.
Tóm tắt bằng bảng
| Nhân tố | Thay đổi | Khí áp | Lý do |
|---|---|---|---|
| Độ cao | Tăng | Giảm | Cột khí thấp đi, không khí loãng |
| Nhiệt độ | Tăng | Giảm | Không khí nở ra, bốc lên |
| Nhiệt độ | Giảm | Tăng | Không khí co lại, chìm xuống |
| Độ ẩm | Tăng | Giảm | Hơi nước nhẹ hơn không khí khô |
Lỗi sai thường gặp
- Viết “càng lên cao khí áp càng tăng” – sai hoàn toàn, phải là giảm.
- Viết khí áp giảm đều theo độ cao – thực tế giảm nhanh ở tầng thấp, chậm ở tầng cao.
- Nhầm “không khí nóng thì khí áp cao” – không khí nóng bốc lên nên khí áp thấp.
Bài luyện tập
Câu 1. Một điểm cắm trại ở độ cao khoảng 300 m, so với mực nước biển (760 mmHg), khí áp ước tính khoảng bao nhiêu? (Dùng quy ước gần đúng 10 m giảm 1 mmHg; đây là ví dụ tự đặt.)
Đáp án: giảm khoảng 300 : 10 = 30 mmHg, khí áp ước tính ≈ 760 − 30 = 730 mmHg.
Câu 2. Vì sao vùng ven xích đạo thường có khí áp thấp?
Đáp án: quanh năm nhận nhiều nhiệt, không khí nóng nở ra và bốc lên nên khí áp thấp.
Câu 3. Hai khối không khí cùng nhiệt độ, khối nào có khí áp thấp hơn: khối khô hay khối ẩm?
Đáp án: khối ẩm, vì chứa nhiều hơi nước nhẹ nên mật độ nhỏ hơn.
Mẹo nhớ
Cả ba nhân tố cùng một ý: cái gì làm không khí “nhẹ đi, loãng đi, bốc lên” (lên cao, nóng, ẩm) thì khí áp giảm; cái gì làm không khí “nặng, đặc, chìm xuống” (thấp, lạnh, khô) thì khí áp tăng.
Câu hỏi thường gặp
Sự thay đổi khí áp theo độ cao có đặc điểm gì?
Càng lên cao khí áp càng giảm; mức giảm nhanh ở tầng thấp và chậm dần ở tầng cao vì không khí ngày càng loãng.
Vì sao không khí nóng có khí áp thấp?
Không khí nóng nở ra, mật độ giảm và bốc lên cao nên sức ép lên mặt đất nhỏ, tạo khu áp thấp.
Độ ẩm ảnh hưởng đến khí áp như thế nào?
Hơi nước nhẹ hơn không khí khô nên không khí càng ẩm thì khí áp càng thấp.
Khí áp chuẩn ở mực nước biển là bao nhiêu?
Khoảng 760 mmHg, tương đương khoảng 1013 hPa.