Trả lời nhanh
Quá trình tiến hóa nhỏ kết thúc khi hình thành loài mới. Tiến hóa nhỏ diễn ra trong quần thể, làm biến đổi tần số alen và thành phần kiểu gen. Khi quần thể biến đổi đến mức cách li sinh sản với quần thể gốc thì loài mới xuất hiện, và đó là điểm kết thúc của tiến hóa nhỏ.
Cách hiểu đề bài
Câu hỏi này thường có dạng điền khuyết: “Quá trình tiến hóa nhỏ kết thúc khi … “. Chỗ trống cần điền là hình thành loài mới. Nếu đề cho 4 phương án, em hãy chọn phương án nói đến loài mới hoặc cách li sinh sản. Các phương án như “xuất hiện đột biến”, “quần thể thích nghi với môi trường” chỉ là các bước trên đường đi.
Tiến hóa nhỏ là gì?
Tiến hóa nhỏ là quá trình biến đổi cấu trúc di truyền (tần số alen, tần số kiểu gen) của quần thể, dẫn đến hình thành loài mới. Quần thể là đơn vị tiến hóa cơ sở, vì nó vừa là đơn vị sinh sản, vừa có vốn gen chung có thể biến đổi qua các thế hệ.
Quá trình này diễn ra trên quy mô nhỏ: phạm vi phân bố tương đối hẹp, thời gian lịch sử tương đối ngắn, và có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm.
Vì sao mốc kết thúc là hình thành loài mới?
Có thể hình dung tiến hóa nhỏ qua chuỗi các bước sau:
- Các nhân tố tiến hóa (đột biến, di – nhập gen, chọn lọc tự nhiên, yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu nhiên) làm thay đổi tần số alen và thành phần kiểu gen.
- Chọn lọc tự nhiên giữ lại các kiểu gen thích nghi, hình thành quần thể thích nghi.
- Cách li (địa lí, sinh thái, rồi cách li sinh sản) làm các quần thể ngừng trao đổi gen.
- Khi quần thể mới cách li sinh sản với quần thể gốc (không giao phối, hoặc giao phối nhưng không sinh con hoặc con bất thụ) thì đã là một loài mới.
Tiêu chí cốt lõi để phân biệt loài sinh sản hữu tính là cách li sinh sản. Vì thế, sự xuất hiện của loài mới chính là đích cuối của tiến hóa nhỏ. Sau mốc này, loài mới tiếp tục tiến hóa, và các biến đổi ở quy mô trên loài thuộc về tiến hóa lớn.
So sánh tiến hóa nhỏ và tiến hóa lớn
| Tiêu chí | Tiến hóa nhỏ | Tiến hóa lớn |
|---|---|---|
| Quy mô | Trong quần thể, dưới loài | Trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành…) |
| Thời gian | Tương đối ngắn | Rất dài (thời gian địa chất) |
| Kết quả | Hình thành loài mới | Hình thành các đơn vị phân loại trên loài |
| Nghiên cứu | Có thể thực nghiệm | Chủ yếu suy luận từ hóa thạch, giải phẫu, sinh học phân tử |
Loại trừ các phương án dễ nhầm
- “Xuất hiện đột biến mới”: đây là điểm bắt đầu cung cấp nguyên liệu, chưa phải kết thúc.
- “Tần số alen thay đổi”: đây là bản chất của tiến hóa nhỏ, diễn ra liên tục, chưa nói lên kết thúc.
- “Hình thành quần thể thích nghi”: mới là bước giữa. Quần thể thích nghi vẫn có thể còn cùng loài với quần thể gốc.
- “Hình thành các đơn vị phân loại trên loài”: đó là kết quả của tiến hóa lớn.
Mẹo nhớ
Em có thể nhớ: nhỏ là “quần thể → loài”, còn lớn là “loài → trên loài”. Mốc nối hai giai đoạn là loài mới. Khi gặp câu hỏi về “kết thúc tiến hóa nhỏ” hay “bắt đầu tiến hóa lớn”, đáp án thường xoay quanh loài mới và cách li sinh sản.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng cách li địa lí là kết thúc. Thực tế cách li địa lí chỉ làm các quần thể khó trao đổi gen, chưa chắc đã thành loài khác.
- Nhầm “cá thể thích nghi” với “loài mới”. Tiến hóa xét ở mức quần thể, không phải cá thể.
- Nghĩ tiến hóa nhỏ chỉ có đột biến. Thực tế cả 5 nhân tố tiến hóa đều tác động.
Bài luyện tập
Câu 1. Hai quần thể cùng loài bị cách li địa lí lâu năm. Khi gặp lại, chúng vẫn giao phối và sinh con hữu thụ. Tiến hóa nhỏ đã kết thúc chưa?
Đáp án: Chưa, vì chưa có cách li sinh sản nên chưa hình thành loài mới.
Câu 2. Loài cỏ bắt nguồn từ lai xa kèm đa bội hóa, không giao phối được với loài bố mẹ, có phải là kết thúc tiến hóa nhỏ không?
Đáp án: Có. Cơ thể mới đã cách li sinh sản với loài gốc nên là loài mới. Đây là kiểu hình thành loài nhanh, không cần cách li địa lí.
Câu 3. Điền vào chỗ trống: “Đơn vị của tiến hóa nhỏ là …, còn kết quả cuối cùng là …”.
Đáp án: quần thể; hình thành loài mới.
Câu hỏi thường gặp
Tiến hóa nhỏ diễn ra ở cấp độ nào?
Ở cấp độ quần thể (dưới loài), vì quần thể là đơn vị tiến hóa cơ sở, có vốn gen có thể biến đổi qua các thế hệ.
Dấu hiệu nào cho biết đã hình thành loài mới?
Là sự xuất hiện cách li sinh sản giữa quần thể mới với quần thể gốc: không giao phối, hoặc giao phối nhưng không sinh con, hoặc con sinh ra bất thụ.
Tiến hóa nhỏ khác tiến hóa lớn ở điểm nào?
Tiến hóa nhỏ diễn ra trong quần thể, thời gian ngắn, kết quả là loài mới. Tiến hóa lớn diễn ra ở quy mô trên loài, thời gian địa chất dài, kết quả là các đơn vị phân loại trên loài.
Cách li địa lí có phải là điểm kết thúc tiến hóa nhỏ không?
Không. Cách li địa lí chỉ ngăn trao đổi gen, giúp tích lũy khác biệt. Chỉ khi có cách li sinh sản thì mới có loài mới.