Trả lời nhanh
Đơn vị của tiến hóa nhỏ là quần thể (thường nói đầy đủ là quần thể giao phối), còn gọi là đơn vị tiến hóa cơ sở. Lý do: quần thể có vốn gen chung và tồn tại ổn định qua nhiều thế hệ, nên tần số alen và thành phần kiểu gen của nó có thể biến đổi dưới tác động của các nhân tố tiến hóa, còn cá thể thì không.
Tiến hóa nhỏ là gì?
Tiến hóa nhỏ là quá trình biến đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể, dẫn tới sự hình thành loài mới. Quá trình này diễn ra trong phạm vi tương đối hẹp (một quần thể hay vài quần thể) và trong thời gian lịch sử tương đối ngắn, nên có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm.
Vì tiến hóa nhỏ chính là sự thay đổi vốn gen nên đơn vị mà nó diễn ra phải là một tập hợp cá thể có chung vốn gen. Tập hợp đó là quần thể.
Vì sao quần thể là đơn vị tiến hóa cơ sở?
- Có tính toàn vẹn: các cá thể trong quần thể cùng sống trong một khu vực, giao phối tự do với nhau nên chia sẻ một vốn gen chung.
- Tồn tại thực trong tự nhiên: quần thể là đơn vị sinh sản và tồn tại ổn định qua thời gian, không bị tan rã khi từng cá thể chết đi.
- Có thể biến đổi vốn gen: đột biến, di – nhập gen, chọn lọc tự nhiên, yếu tố ngẫu nhiên, giao phối không ngẫu nhiên đều tác động lên quần thể và làm đổi tần số alen.
- Là nơi hình thành loài: loài mới thường xuất hiện khi các quần thể bị cách li sinh sản với nhau.
Ví dụ tự đặt: một quần thể côn trùng có tần số alen A = 0,6. Sau vài thế hệ sống trong môi trường có chọn lọc, A tăng lên 0,8. Đó là tiến hóa nhỏ, vì vốn gen của quần thể đã đổi.
Loại trừ các đáp án dễ nhầm
| Phương án | Đúng/Sai | Lý do |
|---|---|---|
| Cá thể | Sai | Kiểu gen của cá thể về cơ bản không đổi trong đời sống; cá thể chết đi thì kiểu gen đó mất theo. Cá thể chỉ chịu chọn lọc chứ không “tiến hóa”. |
| Quần thể | Đúng | Có vốn gen chung, bền vững qua các thế hệ, tần số alen có thể thay đổi. |
| Loài | Sai | Loài là hệ thống gồm nhiều quần thể, là kết quả của tiến hóa nhỏ chứ không phải đơn vị diễn ra nó. |
| Quần xã / hệ sinh thái | Sai | Gồm nhiều loài, không có vốn gen chung nên không thể nói tần số alen của cả quần xã. |
Phân biệt tiến hóa nhỏ và tiến hóa lớn
| Tiêu chí | Tiến hóa nhỏ | Tiến hóa lớn |
|---|---|---|
| Quy mô | Trong phạm vi quần thể, loài | Trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành…) |
| Thời gian | Tương đối ngắn | Rất dài, theo thời gian địa chất |
| Kết quả | Hình thành loài mới | Hình thành các đơn vị phân loại trên loài |
| Nghiên cứu | Có thể thực nghiệm | Chủ yếu gián tiếp qua hóa thạch, so sánh |
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Nhỏ – cơ sở – quần thể”. Cứ thấy chữ “tiến hóa nhỏ” hay “đơn vị tiến hóa cơ sở” thì nghĩ ngay tới quần thể.
- Lỗi 1: chọn “loài” vì nghĩ loài là đơn vị phân loại cơ bản. Đơn vị phân loại cơ bản và đơn vị tiến hóa cơ sở là hai khái niệm khác nhau.
- Lỗi 2: chọn “cá thể” vì chọn lọc tác động trực tiếp lên kiểu hình cá thể. Nhưng kết quả của chọn lọc được thể hiện ở sự đổi tần số alen của quần thể.
- Lỗi 3: quên rằng tiến hóa nhỏ là biến đổi vốn gen, chứ không phải chỉ là biến đổi hình thái của vài cá thể.
Bài luyện tập
- Điền vào chỗ trống: Tiến hóa nhỏ là quá trình biến đổi ……… của quần thể, đưa đến sự hình thành ……….
Đáp án: tần số alen và thành phần kiểu gen; loài mới. - Đúng hay sai? “Một cá thể có thể tiến hóa vì nó thích nghi với môi trường.”
Đáp án: Sai. Cá thể thích nghi hay bị đào thải, nhưng chỉ quần thể mới biến đổi vốn gen qua các thế hệ. - Tình huống: Quần thể ban đầu có tần số alen a = 0,3; sau 10 thế hệ a = 0,3. Quần thể này có tiến hóa nhỏ không?
Đáp án: Chưa thể kết luận là có, vì tần số alen không đổi; muốn khẳng định cần xem cả thành phần kiểu gen có đổi không. Nếu cả hai đều không đổi thì quần thể không tiến hóa.
Muốn ôn kỹ hơn, em nên học tiếp các nhân tố tiến hóa và định luật Hardy – Weinberg để hiểu cách tính tần số alen.
Câu hỏi thường gặp
Đơn vị của tiến hóa nhỏ là gì?
Là quần thể (quần thể giao phối), còn gọi là đơn vị tiến hóa cơ sở, vì tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể có thể biến đổi qua các thế hệ.
Vì sao cá thể không phải đơn vị tiến hóa nhỏ?
Kiểu gen của một cá thể về cơ bản không thay đổi trong đời sống và mất đi khi cá thể chết, nên cá thể không có vốn gen để biến đổi qua thế hệ.
Tiến hóa nhỏ khác tiến hóa lớn ở điểm nào?
Tiến hóa nhỏ diễn ra trong quần thể, thời gian ngắn, dẫn tới hình thành loài mới; tiến hóa lớn diễn ra trên quy mô các đơn vị phân loại trên loài, trong thời gian địa chất rất dài.
Đơn vị tiến hóa cơ sở có phải là loài không?
Không. Loài là hệ thống gồm nhiều quần thể và là kết quả của tiến hóa nhỏ; đơn vị tiến hóa cơ sở là quần thể.