Trả lời nhanh
Đoạn trích “Hòn đá có thể cho lửa, cành cây có thể cho lửa…” (trích Thắp mình để sang xuân, Đoàn Công Lê Huy) có phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Tác giả dùng hình ảnh “lửa” như một ẩn dụ cho nhiệt huyết, đam mê, ý chí và tình yêu thương mà chỉ con người mới biết nuôi giữ và truyền cho nhau. Thông điệp: tuổi trẻ phải biết “ủ lửa” để giữ nhân cách con người, nhân cách Việt và làm nên mùa xuân cho đất nước.
Đề bài đọc hiểu (3 điểm)
Đề cho đoạn trích mở đầu bằng câu: “Hòn đá có thể cho lửa, cành cây có thể cho lửa.” Đoạn văn so sánh con người với đá, cây; nhắc đến hình ảnh cô bé bán diêm chết vì thiếu lửa; liên hệ với đất nước hình chữ S; dùng một loạt từ đặt trong ngoặc kép như “nồng”, “nhiệt”, “cháy”, “hun”, “nấu”; và kết thúc bằng câu hỏi về tuổi trẻ và mùa xuân. Các yêu cầu thường gặp với đoạn trích này:
- Xác định phương thức biểu đạt chính (hoặc thao tác lập luận chính) của đoạn trích.
- Giải thích nghĩa của từ “lửa” trong hai câu mở đầu.
- Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ, của dấu ngoặc kép trong đoạn.
- Vì sao tác giả cho rằng phải “biết ủ lửa để giữ nhân cách – người, nhân cách – Việt”?
- Thông điệp ý nghĩa nhất em rút ra.
Lưu ý: thứ tự và cách hỏi có thể khác trong đề của em; hãy đối chiếu từng câu với gợi ý dưới đây.
Gợi ý trả lời từng câu
Câu 1. Phương thức biểu đạt chính
Nghị luận. Tác giả nêu quan điểm (con người cần biết nuôi lửa, truyền lửa), đưa lí lẽ và dẫn chứng (cô bé bán diêm, đất nước hình chữ S, các từ ngữ chứa “lửa”) để thuyết phục người đọc. Nếu đề hỏi thao tác lập luận chính, em có thể trả lời là bình luận: tác giả bàn về giá trị của “lửa” trong đời sống, đánh giá cái được khi có lửa và cái mất khi thiếu lửa, kết hợp với phân tích ý nghĩa của từng biểu hiện.
Câu 2. Nghĩa của từ “lửa” trong hai câu mở đầu
- Trong câu thứ nhất, “lửa” mang nghĩa đen: ngọn lửa vật chất sinh ra khi đá cọ vào đá, khi cành cây khô cọ xát hoặc bén lửa.
- Trong câu thứ hai (“nuôi lửa và truyền lửa”), “lửa” chuyển sang nghĩa ẩn dụ: nhiệt huyết, đam mê, khát vọng, niềm tin và tình yêu thương. Thứ “lửa” ấy không tự có như ở hòn đá, mà phải được con người giữ gìn trong tâm hồn và trao lại cho người khác.
Sự chuyển nghĩa này tạo nên điểm nhấn: đá và cây chỉ cho lửa một lần, còn con người biết nuôi và truyền lửa, nghĩa là có ý thức duy trì và lan tỏa những giá trị tinh thần.
Câu 3. Biện pháp tu từ và dấu ngoặc kép
- Điệp ngữ “Không có lửa…”, “Làm gì có…” lặp lại nhiều lần, tạo nhịp dồn dập, nhấn mạnh sự trống rỗng, lạnh lẽo của cuộc sống khi thiếu nhiệt huyết.
- Câu hỏi tu từ (“lẽ nào thiếu lửa?”, “Nếu không có lửa làm sao thành mùa xuân?”) không cần trả lời mà khẳng định gián tiếp: người Việt, nhất là tuổi trẻ, không được phép sống thiếu lửa.
- Liệt kê các biểu hiện như nồng nàn, nhiệt tâm, sốt sắng, nhiệt tình, nhiệt huyết, cháy bỏng cho thấy “lửa” có mặt trong rất nhiều phẩm chất tốt đẹp.
- Dấu ngoặc kép đặt quanh các tiếng “nồng”, “nhiệt”, “sốt”, “cháy”, “hun”, “nấu” để đánh dấu những tiếng cùng trường nghĩa với lửa. Cách dùng này giúp người đọc nhận ra: ngay trong tiếng Việt, những từ chỉ phẩm chất tích cực đều mang hơi ấm của lửa.
Câu 4. Vì sao phải “biết ủ lửa để giữ nhân cách – người, nhân cách – Việt”?
Theo tác giả, lửa (nhiệt huyết, tình thương, ý chí) là thứ làm nên phẩm giá con người. Thiếu lửa, con người chỉ sống “đời thực vật vô tri”, thờ ơ với việc nhà, việc nước. Với dân tộc Việt Nam, ngọn lửa ấy đã được cha ông nuôi giữ qua bao thế hệ, thể hiện ở lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó. Vì vậy, “ủ lửa” là giữ cho ngọn lửa không tắt, để mỗi người vừa sống đúng nghĩa con người, vừa giữ được bản sắc và cốt cách Việt.
Chi tiết cô bé bán diêm “là số đơn” cũng bổ sung cho ý này: lửa cần sự gắn kết, sẻ chia; một người cô độc, không được ai sưởi ấm thì không thể giữ được lửa.
Câu 5. Thông điệp ý nghĩa nhất
Có thể chọn một trong các thông điệp: hãy sống có nhiệt huyết và trách nhiệm; hãy biết sẻ chia hơi ấm yêu thương với người xung quanh; tuổi trẻ phải “thắp mình” để cống hiến cho đất nước. Khi trình bày, em nêu thông điệp trong một câu, rồi giải thích 2–3 câu vì sao nó có ý nghĩa với bản thân (ví dụ: em đang ở tuổi chọn hướng đi, nếu thiếu đam mê sẽ dễ sống hời hợt, buông xuôi).
Đoạn văn nghị luận khoảng 200 chữ: “Nếu không có lửa làm sao thành mùa xuân?”
Đề làm văn đi kèm thường yêu cầu viết đoạn văn bàn về câu kết của đoạn trích. Dưới đây là một đoạn văn tham khảo:
Câu hỏi “Nếu không có lửa làm sao thành mùa xuân?” là lời nhắc nhở mỗi người trẻ về ngọn lửa bên trong mình. “Lửa” ở đây là nhiệt huyết, đam mê, khát vọng và tình yêu thương; còn “mùa xuân” là tuổi trẻ tươi đẹp và sự phát triển của xã hội. Một người trẻ có lửa sẽ dám ước mơ, dám dấn thân và không gục ngã trước thất bại. Những tình nguyện viên lên vùng cao dạy chữ, những bạn sinh viên miệt mài nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, những thanh niên trực đêm ở các điểm chống bão lũ chính là những người đang thắp lửa cho cuộc đời. Ngược lại, không ít bạn trẻ sống thờ ơ, chỉ chạy theo hưởng thụ, lấy sự “không quan tâm” làm phong cách; ngọn lửa trong họ đang lụi dần. Tuy vậy, lửa cũng cần được nuôi đúng cách: đam mê phải đi cùng hiểu biết và sự kiên trì, nếu không sẽ chỉ bùng lên rồi tắt. Với em, giữ lửa bắt đầu từ những việc nhỏ: học tập nghiêm túc, giúp đỡ bạn bè, sống tử tế với mọi người. Mỗi đốm lửa nhỏ góp lại sẽ làm nên một mùa xuân lớn cho đất nước.
Kinh nghiệm làm phần đọc hiểu dạng này
- Phân biệt rõ phương thức biểu đạt (tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh, hành chính – công vụ) với thao tác lập luận (giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, so sánh, bác bỏ). Đề hỏi cái nào thì trả lời đúng cái đó.
- Câu hỏi về nghĩa của từ nên trả lời theo hai tầng: nghĩa đen và nghĩa ẩn dụ, kèm dẫn chứng từ văn bản.
- Câu hỏi về biện pháp tu từ cần đủ ba ý: gọi tên biện pháp, chỉ ra từ ngữ cụ thể, nêu tác dụng về nội dung và về cách diễn đạt.
- Chỉ trích dẫn ngắn những từ ngữ cần thiết, không chép lại cả đoạn vào bài làm.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn trích Hòn đá có thể cho lửa sử dụng phương thức biểu đạt nào?
Phương thức biểu đạt chính là nghị luận; tác giả nêu quan điểm về giá trị của lửa (nhiệt huyết, tình yêu thương) và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục.
Đoạn trích Thắp mình để sang xuân của ai?
Đoạn trích thuộc bài viết Thắp mình để sang xuân của nhà văn Đoàn Công Lê Huy.
Từ lửa trong câu Chỉ có con người mới biết nuôi lửa và truyền lửa nghĩa là gì?
Đó là nghĩa ẩn dụ, chỉ nhiệt huyết, đam mê, khát vọng và tình yêu thương được con người nuôi dưỡng trong tâm hồn và truyền cho người khác.
Dấu ngoặc kép trong đoạn trích có tác dụng gì?
Dấu ngoặc kép đánh dấu các tiếng nồng, nhiệt, sốt, cháy, hun, nấu cùng trường nghĩa với lửa, nhấn mạnh rằng nhiều phẩm chất tốt đẹp của con người đều gắn với hơi ấm của lửa.
Thông điệp của đoạn trích Thắp mình để sang xuân là gì?
Mỗi người, đặc biệt là tuổi trẻ, cần sống có nhiệt huyết, biết yêu thương và cống hiến để giữ nhân cách và làm nên mùa xuân cho đất nước.