Trả lời nhanh
Có thể dựa vào kiểu thân và đặc điểm lá. Bước 1: thân gỗ lớn, không gai là cây hoa phượng; thân thảo hoặc bụi nhỏ thì sang bước 2. Bước 2: thân có gai, lá kép lông chim lẻ là hoa hồng gai; thân mọng nước, không gai, lá nhỏ hình trụ là hoa mười giờ. Mỗi bước chỉ có hai lựa chọn đối lập.
Đề bài yêu cầu xây dựng khóa lưỡng phân cho các cây hoa quen thuộc. Trong bài này, ta làm đầy đủ với ba loài nêu rõ trong đề là hoa phượng, hoa mười giờ, hoa hồng gai. Nếu đề của em có thêm loài khác, phần cuối bài có cách chèn thêm vào khóa mà không phải làm lại từ đầu.
Khóa lưỡng phân là gì?
Khóa lưỡng phân là cách phân loại sinh vật theo từng cặp đặc điểm đối lập nhau. Ở mỗi bước, ta chỉ chọn một trong hai nhánh: có hoặc không có một đặc điểm. Đi hết các bước sẽ tới tên của một loài.
Hai nguyên tắc cần nhớ:
- Đặc điểm chọn phải quan sát được, rõ ràng, không phụ thuộc cảm nhận (ví dụ “có gai” tốt hơn “đẹp”).
- Mỗi cặp phải đối lập hoàn toàn, loại trừ nhau để không có cây nào vừa thuộc nhánh này vừa thuộc nhánh kia.
Bước 1: Ghi lại đặc điểm của từng cây
| Cây | Dạng thân | Lá | Gai |
|---|---|---|---|
| Hoa phượng | Thân gỗ, cây lớn, cao nhiều mét | Lá kép lông chim hai lần, nhiều lá chét nhỏ | Không có |
| Hoa hồng gai | Thân bụi nhỏ, hóa gỗ ít | Lá kép lông chim lẻ, mép có răng cưa | Có gai trên thân |
| Hoa mười giờ | Thân thảo, mọng nước, mọc bò sát đất | Lá nhỏ, dày, mọng nước, hình trụ | Không có |
Bước 2: Chọn đặc điểm phân chia
Cách làm gọn nhất là tìm đặc điểm tách một loài ra khỏi hai loài còn lại trước.
- Dạng thân: hoa phượng là cây thân gỗ lớn, hai loài còn lại nhỏ, thân thảo hoặc bụi. Đây là cặp đối lập rõ nhất nên đặt ở bước đầu.
- Gai: trong hai loài còn lại, hoa hồng có gai còn hoa mười giờ thì không. Đây là đặc điểm dễ quan sát bằng mắt thường.
Bước 3: Viết khóa và vẽ sơ đồ
- 1a. Thân gỗ lớn, không có gai → cây hoa phượng.
1b. Thân thảo hoặc bụi nhỏ → chuyển sang bước 2. - 2a. Thân có gai, lá kép lông chim lẻ → cây hoa hồng gai.
2b. Thân mọng nước, không có gai, lá nhỏ hình trụ → cây hoa mười giờ.
Kiểm tra lại khóa
Em thử đi ngược từ từng loài. Hoa mười giờ: thân thảo nên chọn nhánh 1b, không có gai nên chọn 2b, đúng. Hoa hồng: thân bụi nên chọn 1b, có gai nên chọn 2a, đúng. Cả ba loài đều ra một kết quả duy nhất, nên khóa đạt yêu cầu.
Lỗi sai thường gặp
- Dùng màu hoa làm tiêu chí. Hoa mười giờ và hoa hồng có nhiều màu, màu thay đổi theo giống nên không phân biệt chắc chắn được.
- Đặt hai đặc điểm trong một bước. Mỗi bước nên xoay quanh một cặp đối lập chính, nếu không rất khó chọn khi cây chỉ khớp một nửa.
- Chia ba nhánh một lúc. Khóa “lưỡng” phân thì luôn là hai nhánh.
- Dùng tiêu chí không đối lập. Ví dụ “lá to” và “lá có răng cưa” không đối lập nhau.
Nếu đề có thêm loài khác
Em chỉ cần chọn đặc điểm tách loài mới ra khỏi một nhánh có sẵn. Ví dụ (tự đặt để minh họa), thêm cây lúa là cây thân cỏ, lá dài hình dải, gân song song, không gai. Cây lúa thuộc nhánh 1b và không gai, nên bước 2b tách thêm: lá hình dải, gân song song → cây lúa; lá nhỏ hình trụ mọng nước → hoa mười giờ. Các nhánh còn lại giữ nguyên.
Luyện tập
Bài 1. Em hãy đặt cây dừa (thân cột cao, không phân nhánh, lá rất lớn, không gai) vào khóa trên.
Gợi ý: Cây dừa cũng là cây thân gỗ lớn, không gai nên giống hoa phượng ở bước 1. Cần thêm một cặp đối lập ở nhánh 1a: lá kép lông chim hai lần, thân phân cành, hoa đỏ → hoa phượng; thân cột không phân cành, lá lớn mọc ở ngọn → cây dừa.
Bài 2. Vì sao không nên mở đầu khóa bằng đặc điểm “có hoa”?
Gợi ý: Cả ba cây đều có hoa nên đặc điểm này không chia được nhóm nào, bước đó vô nghĩa.
Bài 3. Tự xây khóa cho ba cây: xương rồng (thân mọng nước, có gai), rau muống (thân bò, rỗng, không gai), cây xoài (thân gỗ lớn, không gai).
Gợi ý: 1a. Thân gỗ lớn → xoài. 1b. Thân thảo hoặc mọng nước → bước 2. 2a. Thân mọng nước, có gai → xương rồng. 2b. Thân bò, rỗng, không gai → rau muống.
Mẹo nhớ
Hãy nghĩ như đang chơi trò hỏi đáp “có hay không”: mỗi câu hỏi loại bớt một nhóm. Câu hỏi đầu nên loại được nhiều cây nhất, câu sau mới tách những cây còn lại. Với bài này, thứ tự gợi nhớ là: lớn hay nhỏ, rồi có gai hay không.
Câu hỏi thường gặp
Khóa lưỡng phân thực vật có bắt buộc chỉ có hai nhánh không?
Có. Mỗi bước chỉ đưa ra hai lựa chọn đối lập nhau, nhờ vậy người dùng luôn chọn được một nhánh duy nhất cho đến khi ra tên loài.
Có thể xây khóa lưỡng phân cho ba cây này theo thứ tự khác không?
Có. Em có thể tách hoa hồng (có gai) trước, rồi tách hoa phượng với hoa mười giờ bằng dạng thân. Miễn mỗi bước là cặp đặc điểm đối lập và ra kết quả duy nhất thì khóa vẫn đúng.
Nên chọn đặc điểm nào để làm khóa lưỡng phân?
Chọn đặc điểm quan sát rõ, ổn định, dễ kiểm tra như dạng thân, có hay không có gai, hình dạng lá. Tránh màu hoa hoặc những nhận xét chủ quan.
Khóa lưỡng phân dùng để làm gì?
Dùng để nhận biết và phân loại sinh vật nhanh theo các đặc điểm quan sát được, nhất là khi có nhiều loài cần phân biệt.