Trả lời nhanh
Với đề “Dựa vào phần Đọc hiểu, anh/chị hãy viết một bài văn…”, bạn cần làm ba việc: xác định vấn đề cốt lõi mà ngữ liệu nêu ra, triển khai bài nghị luận theo bố cục Mở – Thân – Kết, rồi liên hệ thực tế và bản thân. Ngữ liệu chỉ là điểm xuất phát, không được chép lại hay chỉ tóm tắt nó.
Lưu ý: nhiều đề thi dùng cùng mẫu câu này nhưng ngữ liệu mỗi đề khác nhau. Vì vậy trang này hướng dẫn phương pháp chung, kèm một ví dụ tự đặt để bạn thấy cách vận dụng. Khi gặp đề thật, bạn thay phần ngữ liệu bằng đoạn trích trong đề của mình.
Hiểu đúng yêu cầu của đề
Đề thường có ba phần cần đọc kỹ: ngữ liệu, yêu cầu về dạng bài và yêu cầu về dung lượng. Hãy gạch chân các từ khoá sau:
- Dạng bài: nghị luận xã hội (bàn về tư tưởng, hiện tượng đời sống) hay nghị luận văn học (bàn về tác phẩm, nhân vật).
- Vấn đề cần bàn: thường nằm trong cụm “từ ý nghĩa của đoạn trích”, “từ thông điệp trên”, “về vấn đề được nêu ở phần Đọc hiểu”.
- Dung lượng: đoạn văn khoảng 200 chữ hay bài văn 400–600 chữ. Hai dạng này cách chia ý khác nhau.
Các bước làm bài
- Đọc ngữ liệu hai lượt. Lượt đầu nắm nội dung chung. Lượt hai tìm câu chứa ý chính, thường ở đầu hoặc cuối đoạn, hoặc ở câu có từ nối như “vì vậy”, “nghĩa là”.
- Gọi tên vấn đề bằng một câu. Ví dụ: “Giá trị của việc đọc sách đối với đời sống tinh thần của người trẻ.” Câu này sẽ là luận đề của cả bài.
- Lập dàn ý ngắn trong 3–5 phút, đánh số các ý lớn.
- Viết bài theo dàn ý, mỗi đoạn một ý, có dẫn chứng.
- Đọc lại để sửa lỗi chính tả, lỗi diễn đạt và kiểm tra bài có bám vấn đề không.
Dàn ý chung cho bài nghị luận xã hội từ ngữ liệu
| Phần | Nội dung cần có |
|---|---|
| Mở bài | Dẫn từ ngữ liệu (1 câu), nêu vấn đề cần bàn, nêu hướng triển khai. |
| Thân bài 1 | Giải thích: vấn đề là gì, các từ khoá mang nghĩa gì. |
| Thân bài 2 | Phân tích, chứng minh: biểu hiện, vai trò, nguyên nhân; có dẫn chứng thực tế. |
| Thân bài 3 | Bàn luận mở rộng: mặt trái hoặc quan điểm khác, phản biện nhẹ nhàng. |
| Thân bài 4 | Bài học nhận thức và hành động cho bản thân, thế hệ trẻ. |
| Kết bài | Khẳng định lại vấn đề, nêu thông điệp cuối. |
Ví dụ minh hoạ (ngữ liệu tự đặt)
Ngữ liệu giả định: “Có buổi chiều, tôi thấy bạn ngồi bên cửa sổ, điện thoại úp xuống, một cuốn sách mở dở. Bạn bảo: ‘Mình đọc để biết mình đang nghĩ gì.’ Hoá ra đọc sách không chỉ để biết thêm điều mới, mà còn là cách ta trò chuyện với chính mình.”
Đề giả định: Từ ngữ liệu trên, anh/chị hãy viết một bài văn (khoảng 400 chữ) bàn về giá trị của việc đọc sách đối với người trẻ.
Vấn đề: đọc sách giúp con người hiểu mình và làm đầy đời sống tinh thần.
Bài mẫu rút gọn
Mở bài. Giữa nhịp sống ồn ã của màn hình và thông báo, câu nói “mình đọc để biết mình đang nghĩ gì” khiến ta chợt nhận ra: đọc sách là một cuộc đối thoại với chính mình. Vậy với người trẻ hôm nay, sách còn giá trị gì?
Thân bài. Đọc sách trước hết là mở rộng hiểu biết. Mỗi trang sách đưa ta đến một vùng đất, một thời đại, một cách nghĩ chưa từng biết. Nhưng quan trọng hơn, sách cho ta khoảng lặng để soi lại bản thân. Khi theo dõi số phận một nhân vật, ta tự hỏi: nếu là mình, mình sẽ chọn gì? Câu hỏi ấy giúp ta trưởng thành từ bên trong.
Trong thực tế, nhiều bạn trẻ nhờ thói quen đọc mỗi ngày mà tập trung tốt hơn, diễn đạt mạch lạc hơn, biết đồng cảm hơn với người khác. Ngược lại, người chỉ lướt thông tin vụn vặt dễ rơi vào hiểu biết nông và phản ứng vội vàng. Tuy vậy, cũng không nên tuyệt đối hoá sách. Đọc mà không suy ngẫm, đọc để khoe, hay chỉ đọc một loại sách đều làm giảm giá trị của việc đọc. Sách chỉ phát huy khi người đọc biết chọn lọc và đối thoại với nó.
Vì thế, mỗi học sinh nên dành mười lăm phút mỗi ngày để đọc, ghi lại một điều tâm đắc và thử áp dụng vào việc học, việc sống.
Kết bài. Đọc sách không làm ta thoát khỏi đời sống, mà giúp ta sống sâu hơn. Một cuốn sách mở dở bên cửa sổ có thể là khởi đầu của một con người tỉnh thức hơn.
Vì sao bài mẫu này đạt yêu cầu?
- Mở bài dẫn từ ngữ liệu nhưng không chép nguyên văn.
- Có đủ giải thích, phân tích, phản biện và bài học hành động.
- Mỗi đoạn một ý, các đoạn nối nhau bằng từ chuyển như “trước hết”, “tuy vậy”, “vì thế”.
Lỗi sai thường gặp
- Tóm tắt ngữ liệu thay vì bàn luận. Đề yêu cầu “dựa vào”, nghĩa là lấy làm cơ sở, không phải chép lại.
- Lạc đề do hiểu sai vấn đề. Ví dụ ngữ liệu nói về “tự học” nhưng bài lại bàn về “chăm học”.
- Chỉ khen một chiều, không có phản biện hay mặt trái.
- Dẫn chứng chung chung như “nhiều người”, “có bạn”. Hãy dùng ví dụ cụ thể, đáng tin.
- Sai dung lượng: viết quá dài phần mở, còn thân bài sơ sài.
Mẹo nhớ
Dùng công thức “Hiểu – Bàn – Làm”: Hiểu vấn đề (giải thích), Bàn vấn đề (phân tích, phản biện), Làm gì (bài học hành động). Chỉ cần đủ ba tầng này là bài đã có khung vững.
Bài luyện tập
- Đề: Ngữ liệu nói rằng “thất bại là bài học đầu tiên của người trưởng thành”. Hãy gọi tên vấn đề bằng một câu và đề xuất 4 ý lớn cho thân bài.
Gợi ý đáp án: Vấn đề: thái độ đúng đắn trước thất bại. Ý lớn: (1) giải thích thất bại và “bài học”; (2) thất bại giúp ta rút kinh nghiệm, rèn bản lĩnh; (3) phản biện: không phải thất bại nào cũng có ích nếu ta không suy ngẫm; (4) bài học: dám thử, dám nhận sai, biết đứng dậy. - Viết lại mở bài cho đề về đọc sách ở trên theo cách khác: dẫn bằng một câu hỏi.
Gợi ý: “Khi mọi thứ đều có thể tra cứu trong vài giây, liệu ta có còn cần những trang sách dày? Câu chuyện về người bạn đọc sách bên cửa sổ gợi ra một câu trả lời đáng suy nghĩ.” - Sửa lỗi: “Đoạn trích kể về một người đọc sách bên cửa sổ, sau đó bạn ấy nói câu ấy, rồi tác giả kết luận…” Lỗi gì?
Đáp án: Chỉ tóm tắt ngữ liệu, chưa nêu vấn đề và chưa bàn luận.
Khi gặp đề thật
Hãy áp dụng đúng quy trình trên với ngữ liệu trong đề của bạn. Nếu ngữ liệu là văn bản văn học, đề có thể yêu cầu viết nghị luận văn học: khi đó thay phần “bàn luận xã hội” bằng phân tích nội dung, nghệ thuật và giá trị của tác phẩm, vẫn giữ bố cục Mở – Thân – Kết.
Câu hỏi thường gặp
Đề 'Dựa vào phần Đọc hiểu, anh/chị hãy viết một bài văn' thường yêu cầu bao nhiêu chữ?
Tuỳ đề: có đề yêu cầu đoạn văn khoảng 200 chữ, có đề yêu cầu bài văn khoảng 400–600 chữ. Hãy đọc kỹ dòng yêu cầu để chia ý cho phù hợp.
Có cần chép lại nội dung ngữ liệu vào bài không?
Không. Chỉ dẫn ngắn gọn ở phần mở bài bằng lời của mình, sau đó rút vấn đề và bàn luận. Chép hay tóm tắt dài sẽ mất điểm và thiếu thời gian.
Làm sao xác định đúng vấn đề nghị luận từ ngữ liệu?
Tìm câu chứa ý chính (thường có từ nối như 'vì vậy', 'nghĩa là'), rồi diễn đạt thành một câu ngắn. Nếu câu đó khớp với yêu cầu của đề thì bạn đã xác định đúng.
Bài văn cần có phản biện không?
Nên có. Một đoạn bàn luận mở rộng, nêu mặt trái hoặc điều kiện của vấn đề, giúp bài sâu và thuyết phục hơn.