Trả lời nhanh
Điều kiện cơ bản đảm bảo cho sự di truyền độc lập của các cặp tính trạng là: mỗi cặp gen quy định một cặp tính trạng phải nằm trên một cặp nhiễm sắc thể (NST) tương đồng khác nhau. Khi đó, các cặp NST phân li độc lập trong giảm phân nên các alen của các gen khác nhau cũng tổ hợp ngẫu nhiên với nhau.
Vì sao gen phải nằm trên các cặp NST khác nhau?
Trong giảm phân I, các cặp NST tương đồng phân li về hai cực tế bào một cách độc lập với nhau. Gen nằm trên NST nên “đi theo” NST của mình.
Nếu gen A/a nằm trên cặp NST số 1 và gen B/b nằm trên cặp NST số 2 thì việc A đi với B hay với b hoàn toàn do cách hai cặp NST xếp ở mặt phẳng xích đạo quyết định, tức là ngẫu nhiên. Kết quả: cơ thể AaBb cho 4 loại giao tử AB, Ab, aB, ab với tỉ lệ bằng nhau (mỗi loại 25%).
Ngược lại, nếu A và B cùng nằm trên một NST thì chúng thường đi cùng nhau, gọi là liên kết gen, và không còn phân li độc lập.
Hệ quả: tỉ lệ quen thuộc của quy luật phân li độc lập
Với phép lai AaBb × AaBb (hai gen trên hai cặp NST khác nhau, trội hoàn toàn):
- Giao tử mỗi bên: 4 loại, tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1 → có 16 tổ hợp.
- Số kiểu gen: 3 × 3 = 9.
- Số kiểu hình: 2 × 2 = 4, tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1.
Cách nhìn nhanh: tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 = (3 : 1) × (3 : 1). Hai tính trạng di truyền độc lập khi tỉ lệ chung bằng tích các tỉ lệ riêng.
Phân biệt điều kiện cơ bản với các điều kiện nghiệm đúng khác
Khi làm bài, em dễ nhầm giữa điều kiện bản chất và các điều kiện để kết quả thống kê đúng như lý thuyết.
| Điều kiện | Vai trò |
|---|---|
| Các cặp gen nằm trên các cặp NST tương đồng khác nhau | Cơ bản: quyết định các gen phân li độc lập |
| Mỗi gen quy định một tính trạng, trội hoàn toàn | Để kiểu hình biểu hiện đúng tỉ lệ 3 : 1 cho mỗi cặp |
| P thuần chủng về các cặp tính trạng tương phản | Để F1 dị hợp tất cả các cặp gen |
| Số lượng cá thể ở đời con đủ lớn | Để tỉ lệ thực tế gần với tỉ lệ lý thuyết |
| Giao tử, hợp tử có sức sống như nhau; không có đột biến | Để không làm lệch tỉ lệ |
Nếu đề hỏi “điều kiện cơ bản” hoặc “điều kiện quan trọng nhất”, hãy chọn phương án nói về vị trí gen trên các cặp NST khác nhau.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “mỗi gen trên một NST” một cách chung chung. Cách nói chính xác là “các cặp gen nằm trên các cặp NST tương đồng khác nhau”. Hai gen ở hai NST không tương đồng của cùng một cặp (hoặc cùng một NST) thì không độc lập.
- Cho rằng số gen bằng số NST là đủ. Một loài có 2n = 8 chỉ có 4 cặp NST; nếu xét 5 cặp gen, chắc chắn có ít nhất hai cặp gen cùng nằm trên một cặp NST, nên không thể độc lập hết.
- Nhầm với điều kiện của lai phân tích hoặc của trội hoàn toàn. Trội hoàn toàn chỉ ảnh hưởng đến kiểu hình, không phải đến sự phân li của gen.
Mẹo nhớ
Nhớ câu: “Gen đi theo NST, NST đi độc lập thì gen độc lập“. Muốn các gen đi độc lập thì chúng phải ở các “xe” (cặp NST) khác nhau.
Bài luyện tập
Bài 1. Cho cây AaBbDd tự thụ phấn, ba cặp gen nằm trên ba cặp NST khác nhau, mỗi gen trội hoàn toàn. Tính tỉ lệ đời con có kiểu hình trội cả ba tính trạng.
Đáp án: Mỗi cặp cho trội với xác suất 3/4, các cặp độc lập nên (3/4)3 = 27/64.
Bài 2. Cho cơ thể AaBb lai phân tích (× aabb). Hãy dự đoán tỉ lệ kiểu hình ở đời con nếu (a) hai gen phân li độc lập; (b) hai gen liên kết hoàn toàn, kiểu gen AB/ab.
Đáp án: (a) 4 loại kiểu hình tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1. (b) Chỉ cho 2 loại giao tử AB và ab, nên đời con có 2 loại kiểu hình tỉ lệ 1 : 1.
Bài 3. Vì sao với phép lai AaBb × AaBb mà thu được tỉ lệ 3 : 1 thì có thể nghi ngờ hai gen không phân li độc lập?
Đáp án: Phân li độc lập cho 4 loại kiểu hình tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1. Chỉ xuất hiện 3 : 1 (2 loại kiểu hình) gợi ý hai gen liên kết hoàn toàn với kiểu gen AB/ab, nên không đáp ứng điều kiện nằm trên các cặp NST khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Điều kiện cơ bản đảm bảo sự di truyền độc lập của các cặp tính trạng là gì?
Mỗi cặp gen quy định một cặp tính trạng phải nằm trên một cặp nhiễm sắc thể tương đồng khác nhau, để các cặp NST phân li độc lập trong giảm phân.
Hai gen cùng nằm trên một NST có di truyền độc lập không?
Không. Hai gen cùng nằm trên một NST thường đi cùng nhau trong giảm phân, gọi là liên kết gen, nên không phân li độc lập (trừ khi có hoán vị gen làm xuất hiện tổ hợp mới).
Phép lai AaBb × AaBb cho tỉ lệ kiểu hình thế nào khi các gen phân li độc lập?
Tỉ lệ kiểu hình là 9 : 3 : 3 : 1 với 4 loại kiểu hình và 9 loại kiểu gen, nếu mỗi gen trội hoàn toàn.
Trội hoàn toàn có phải là điều kiện cơ bản của phân li độc lập không?
Không. Trội hoàn toàn chỉ giúp kiểu hình hiện ra đúng tỉ lệ 3 : 1 cho từng cặp. Điều kiện cơ bản là các gen nằm trên các cặp NST khác nhau.