Trả lời nhanh
Bài thơ dùng phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Thơ ra đời để bày tỏ tình cảm, cảm xúc, tâm trạng của tác giả trước con người và cuộc sống. Vì vậy phương án “miêu tả” (phương án A trong đề) chỉ là phương thức hỗ trợ, không phải phương thức chính.
Đề bài và hướng làm
Đề thường hỏi: “Bài thơ dùng phương thức biểu đạt chính là gì?”, trong đó phương án A là miêu tả; các phương án còn lại thường là những phương thức quen thuộc như tự sự, nghị luận hoặc biểu cảm. Khi gặp câu này, em chọn phương án có chữ biểu cảm.
Lưu ý: đề nói “bài thơ” nói chung, tức là thơ trữ tình, loại thơ phổ biến nhất trong chương trình học.
Vì sao thơ chủ yếu dùng biểu cảm?
Thơ là thể loại trữ tình. Nhà thơ không chủ yếu kể một câu chuyện hay lập luận một vấn đề, mà muốn gửi gắm cảm xúc: yêu thương, nhớ nhung, buồn vui, tự hào, day dứt. Mọi hình ảnh, từ ngữ, nhịp điệu, biện pháp tu từ đều phục vụ mục đích đó.
Hãy xem câu ca dao quen thuộc:
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
Hình ảnh “tấm lụa đào” có tính chất miêu tả, nhưng mục đích chính là bộc lộ nỗi xót xa về số phận người phụ nữ xưa. Cái đích cuối cùng là cảm xúc, nên phương thức chính là biểu cảm.
Loại trừ từng phương thức khác
| Phương thức | Vai trò trong thơ | Có phải phương thức chính? |
|---|---|---|
| Biểu cảm | Bộc lộ trực tiếp hoặc gián tiếp tình cảm, cảm xúc | Có (với thơ trữ tình) |
| Miêu tả | Vẽ cảnh vật, con người để gợi cảm xúc (tả cảnh ngụ tình) | Không, chỉ hỗ trợ |
| Tự sự | Kể sự việc, xuất hiện ở thơ tự sự hoặc đoạn thơ có cốt truyện | Chỉ chính ở thơ tự sự |
| Nghị luận | Nêu lí lẽ, quan điểm; thi thoảng có trong thơ triết lí | Không phổ biến |
Em dễ chọn nhầm “miêu tả” vì thơ có nhiều hình ảnh. Hãy tự hỏi: tác giả tả cảnh để làm gì? Nếu câu trả lời là “để nói lên tâm trạng” thì phương thức chính vẫn là biểu cảm.
Mẹo nhận biết nhanh
- Thấy các từ cảm thán (ơi, ôi, hỡi, biết bao…), câu hỏi tu từ, điệp ngữ, so sánh, ẩn dụ nói về tình cảm → biểu cảm.
- Thấy nhân vật, sự việc diễn ra theo trình tự thời gian → có yếu tố tự sự.
- Thấy nhiều từ chỉ màu sắc, hình dáng, âm thanh → có yếu tố miêu tả.
- Thấy “vì… nên…”, “bởi vậy…” để chứng minh một ý kiến → có yếu tố nghị luận.
Mẹo nhớ: “Thơ là tiếng lòng” – tiếng lòng thì là biểu cảm.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng thơ tả cảnh nhiều thì phương thức chính là miêu tả. Thực ra cảnh chỉ là phương tiện.
- Nhầm thơ tự sự (như truyện thơ) với thơ trữ tình. Thơ tự sự kể chuyện nên tự sự có thể giữ vai trò chính.
- Khi làm bài tập nhiều lựa chọn “có thể có nhiều phương thức”, quên rằng đề hỏi “chính” thì chỉ chọn một.
Bài luyện tập
Câu 1. Xác định phương thức biểu đạt chính của hai câu ca dao: “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”.
Đáp án: Biểu cảm. Tác giả dùng phép so sánh để bày tỏ lòng biết ơn, kính trọng cha mẹ.
Câu 2. Một bài thơ kể lại hành trình của một em bé liên lạc, có nhân vật, sự việc, nhưng vẫn thấm đẫm tình yêu mến của tác giả. Hãy nêu các phương thức có trong bài và phương thức nào chính?
Đáp án: Có tự sự, miêu tả, biểu cảm. Với thơ trữ tình thì biểu cảm vẫn là chính; tự sự và miêu tả là yếu tố hỗ trợ tạo hình ảnh và cảm xúc.
Câu 3. Vì sao nói yếu tố miêu tả trong thơ thường gắn với biểu cảm?
Đáp án: Vì cảnh vật trong thơ được chọn lọc theo cảm nhận của nhà thơ, để gợi ra tâm trạng (tả cảnh ngụ tình).
Kết luận
Nếu đề hỏi bài thơ dùng phương thức biểu đạt chính là gì, đáp án an toàn là biểu cảm. Em chỉ đổi đáp án khi đề nói rõ đó là thơ tự sự, và khi đó hãy phân tích cụ thể trong ngữ liệu được cho.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của thơ là gì?
Là biểu cảm. Thơ trữ tình chủ yếu bộc lộ tình cảm, cảm xúc, tâm trạng của tác giả.
Trong thơ có thể có miêu tả và tự sự không?
Có. Miêu tả và tự sự thường xuất hiện như yếu tố hỗ trợ để gợi hình ảnh, tạo bối cảnh cho cảm xúc, nhưng không phải phương thức chính ở thơ trữ tình.
Thơ tự sự có dùng phương thức biểu cảm làm chính không?
Không hẳn. Ở thơ tự sự (truyện thơ), việc kể chuyện giữ vai trò quan trọng nên tự sự có thể là phương thức chính, kèm theo biểu cảm và miêu tả.
Làm sao phân biệt biểu cảm với miêu tả khi đọc thơ?
Hãy xem mục đích: nếu hình ảnh được dùng chủ yếu để bày tỏ cảm xúc, tâm trạng thì đó là biểu cảm; nếu chỉ tái hiện đặc điểm sự vật thì là miêu tả.