Trả lời nhanh
Ribosome là bào quan không có màng bao, cấu tạo từ hai tiểu phần (lớn và bé) gồm rRNA và protein. Chức năng của ribosome là tổng hợp protein theo thông tin trên mRNA. Trong cùng một cơ thể, các loại tế bào đều có ribosome cấu trúc giống nhau, nhưng số lượng khác nhau tuỳ nhu cầu tổng hợp protein của từng loại tế bào.
Cấu trúc của ribosome
- Không có màng bao: ribosome là bào quan nhỏ nhất, không bị bao bởi màng nên có ở cả tế bào nhân sơ và nhân thực.
- Hai tiểu phần: tiểu phần lớn và tiểu phần bé, chỉ ghép lại thành ribosome hoàn chỉnh khi tiến hành tổng hợp protein.
- Thành phần hoá học: rRNA (RNA ribosome) kết hợp với nhiều phân tử protein.
- Kích thước: ribosome ở tế bào nhân thực lớn hơn (loại 80S), ở tế bào nhân sơ nhỏ hơn (loại 70S). Ti thể và lục lạp cũng có ribosome loại 70S riêng.
- Nơi tạo thành: ở tế bào nhân thực, rRNA được tổng hợp ở hạch nhân rồi kết hợp với protein tạo nên các tiểu phần.
Chức năng của ribosome
Ribosome là “xưởng lắp ráp” protein của tế bào. Quá trình diễn ra như sau:
- Hai tiểu phần ghép với phân tử mRNA mang mã di truyền từ nhân ra.
- Các tRNA đưa amino acid đến đúng vị trí theo mã trên mRNA.
- Ribosome nối các amino acid thành chuỗi polypeptide, rồi chuỗi này gấp cuộn thành protein hoàn chỉnh.
Protein là enzyme, kháng thể, hormone, thành phần màng, bộ khung tế bào… nên ribosome gián tiếp quyết định hầu hết hoạt động sống của tế bào.
Hai kiểu tồn tại của ribosome trong tế bào nhân thực
| Dạng | Vị trí | Protein tạo ra thường dùng để |
|---|---|---|
| Ribosome tự do | Lơ lửng trong bào tương | Hoạt động ngay trong tế bào: enzyme bào tương, protein khung tế bào |
| Ribosome bám | Trên mặt lưới nội chất hạt | Protein tiết ra ngoài, protein màng, enzyme của lysosome |
Ribosome trong các loại tế bào của cùng một cơ thể
Mọi tế bào của một cơ thể có chung bộ gene nên đều dùng ribosome với cấu trúc như nhau. Điểm khác là số lượng ribosome và tỉ lệ ribosome bám so với tự do:
- Tế bào tuyến tuỵ ngoại tiết, tế bào gan, tương bào: tổng hợp rất nhiều protein (enzyme tiêu hoá, protein huyết tương, kháng thể) nên có nhiều ribosome, lưới nội chất hạt phát triển mạnh.
- Tế bào cơ: cần tổng hợp nhiều protein co cơ nên có nhiều ribosome tự do.
- Tế bào ít tổng hợp protein: như tế bào mỡ dự trữ, có ít ribosome hơn.
- Hồng cầu trưởng thành ở người: đã mất nhân và hầu hết bào quan, không còn khả năng tổng hợp protein mới.
Nói cách khác, chức năng của ribosome là như nhau (tổng hợp protein), còn mức độ “làm việc” phụ thuộc vào vai trò của từng loại tế bào.
Mẹo nhớ
Em nhớ cụm “không màng – hai mảnh – làm protein”. Muốn đoán tế bào nào nhiều ribosome, hãy hỏi: tế bào đó có sản xuất nhiều protein không (tiết enzyme, kháng thể…)?
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng ribosome có màng kép như ti thể.
- Nhầm ribosome chỉ có ở lưới nội chất hạt; thực tế còn nhiều ribosome tự do và ribosome ở ti thể, lục lạp.
- Nhầm chức năng với bào quan khác: tổng hợp lipid thuộc lưới nội chất trơn, tạo năng lượng thuộc ti thể.
Luyện tập
- Vì sao tế bào tuyến tuỵ có lưới nội chất hạt phát triển? Đáp án: vì tiết nhiều enzyme (protein) nên cần nhiều ribosome bám để tổng hợp.
- Ribosome 70S có ở những nơi nào? Đáp án: tế bào nhân sơ, ti thể và lục lạp.
- Nếu tế bào không còn ribosome thì điều gì xảy ra? Đáp án: không tổng hợp được protein mới nên không thay thế enzyme, không sửa chữa được cấu trúc, tế bào suy giảm hoạt động rồi chết.
Câu hỏi thường gặp
Ribosome có chức năng gì?
Tổng hợp protein: dịch mã thông tin từ mRNA thành chuỗi polypeptide.
Ribosome có màng bao không?
Không. Ribosome là bào quan không có màng, gồm hai tiểu phần cấu tạo từ rRNA và protein.
Vì sao số lượng ribosome khác nhau giữa các tế bào trong cùng cơ thể?
Vì nhu cầu tổng hợp protein của mỗi loại tế bào khác nhau; tế bào tiết nhiều protein sẽ có nhiều ribosome hơn.