Trả lời nhanh
Tế bào nhân sơ có kích thước nhỏ (khoảng 1–5 µm) và chưa có màng nhân, nên hai phương án A và B trong đề là những đặc điểm ĐÚNG của chúng. Thứ tế bào nhân sơ KHÔNG có là các cấu trúc chỉ xuất hiện ở tế bào nhân thực: nhân hoàn chỉnh có màng bao bọc, hệ thống nội màng và các bào quan có màng như ty thể, lục lạp, lưới nội chất, bộ máy Gôngi. Gặp câu hỏi dạng này, em chọn phương án nhắc tới các cấu trúc ấy.
Tế bào nhân sơ là gì?
Tế bào nhân sơ (prokaryote) là loại tế bào đơn giản nhất. Vi khuẩn và vi khuẩn cổ đều thuộc nhóm này. Điểm làm nên tên gọi của chúng là vật chất di truyền nằm trong một vùng của tế bào chất gọi là vùng nhân, không được bao bọc bởi màng.
Vì thế, khi đọc đề, em hãy nhớ ngay một mốc: “nhân sơ” nghĩa là “nhân chưa hoàn chỉnh”. Mọi phương án nói đến màng nhân hay bào quan có màng đều nên nghi ngờ.
Những đặc điểm tế bào nhân sơ có
- Kích thước nhỏ: thường chỉ vài micromet, nhỏ hơn tế bào nhân thực nhiều lần.
- Chưa có màng nhân: phân tử DNA dạng vòng nằm trong vùng nhân, tiếp xúc trực tiếp với tế bào chất.
- Có thành tế bào, màng sinh chất, tế bào chất: thành tế bào của vi khuẩn chứa peptidoglycan.
- Có ribosome: ribosome là cấu trúc không có màng bao bọc nên tế bào nhân sơ vẫn có để tổng hợp protein.
- Có thể có plasmid, roi, lông, vỏ nhầy: những cấu trúc phụ giúp di chuyển, bám dính hoặc bảo vệ.
Những thứ tế bào nhân sơ không có
| Cấu trúc | Tế bào nhân sơ | Tế bào nhân thực |
|---|---|---|
| Nhân có màng bao bọc | Không (chỉ có vùng nhân) | Có |
| Hệ thống nội màng (lưới nội chất, bộ máy Gôngi) | Không | Có |
| Ty thể, lục lạp | Không | Có (lục lạp chỉ ở tế bào thực vật) |
| Ribosome | Có | Có |
| Kích thước | Nhỏ, khoảng 1–5 µm | Lớn hơn, thường 10–100 µm |
Cách loại trừ phương án trong đề trắc nghiệm
- Đọc kỹ từ phủ định: đề hỏi “có” hay “không có”. Nhiều học sinh mất điểm chỉ vì đọc nhầm.
- Gạch ngay những phương án nói về kích thước nhỏ, vùng nhân, thành tế bào, ribosome nếu đề hỏi điều tế bào nhân sơ KHÔNG có.
- Phương án còn lại thường là màng nhân, ty thể, lưới nội chất hay bộ máy Gôngi. Đó chính là đáp án.
- Thử đảo lại: nếu đề hỏi điều tế bào nhân sơ CÓ, hãy chọn phương án nhắc tới vùng nhân, DNA vòng, ribosome hoặc kích thước nhỏ.
Vì sao kích thước nhỏ lại có lợi?
Tế bào càng nhỏ thì tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích (S/V) càng lớn. Nhờ vậy, chất dinh dưỡng đi vào và sản phẩm thải đi ra rất nhanh, trao đổi chất diễn ra mạnh. Đó là lý do vi khuẩn sinh trưởng và phân chia nhanh, chỉ khoảng 20 phút là có thể nhân đôi một lần trong điều kiện thuận lợi.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng tế bào nhân sơ không có ribosome. Thực tế ribosome có ở cả hai loại tế bào.
- Nghĩ “chưa có màng nhân” nghĩa là “không có DNA”. Vi khuẩn vẫn có DNA, chỉ là nó không nằm trong nhân hoàn chỉnh.
- Nhầm vùng nhân với nhân. Vùng nhân không có màng, còn nhân của tế bào nhân thực có màng kép.
Mẹo nhớ nhanh
Em có thể nhớ câu: “Nhân sơ thì nhỏ, thiếu màng, thiếu bào quan có màng; chỉ còn ribosome để làm việc”. Chỉ cần nhớ phần “thiếu” là trả lời được hầu hết câu hỏi phủ định.
Luyện tập
- Cấu trúc nào sau đây KHÔNG có ở tế bào nhân sơ: ribosome, màng sinh chất, lưới nội chất hay vùng nhân?
Đáp án: lưới nội chất, vì đây là một phần của hệ thống nội màng chỉ có ở tế bào nhân thực. - Vi khuẩn không có ty thể thì lấy năng lượng ở đâu?
Đáp án: quá trình hô hấp diễn ra ngay trên màng sinh chất và trong tế bào chất của chúng. - Phân biệt “vùng nhân” và “nhân”.
Đáp án: vùng nhân không có màng bao bọc, chứa một phân tử DNA vòng; nhân có màng kép và chứa DNA liên kết với protein.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào nhân sơ có nhân không?
Không có nhân hoàn chỉnh. Tế bào nhân sơ chỉ có vùng nhân, là nơi chứa DNA dạng vòng và không được bao bọc bởi màng.
Tế bào nhân sơ có ribosome không?
Có. Ribosome không có màng bao bọc và là nơi tổng hợp protein, nên cả tế bào nhân sơ lẫn nhân thực đều có.
Những sinh vật nào có tế bào nhân sơ?
Vi khuẩn và vi khuẩn cổ là hai nhóm sinh vật có tế bào nhân sơ. Cơ thể của chúng đều là đơn bào.
Vì sao tế bào nhân sơ nhỏ lại sinh sản nhanh?
Tế bào nhỏ có tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích lớn, trao đổi chất với môi trường nhanh nên sinh trưởng và phân chia nhanh.