Trả lời nhanh
Khi tìm ý để kể lại truyện, em đọc lại truyện rồi lần lượt trả lời: truyện kể về sự kiện trung tâm nào, có những nhân vật nào, ai là nhân vật chính (người gắn với sự kiện chính và mang ý nghĩa của truyện). Sau đó xếp các ý theo trình tự thời gian thành dàn ý ba phần: mở bài, thân bài, kết bài.
Các câu hỏi trong đề bài thường là: Truyện viết về sự kiện gì? Có những nhân vật nào? Ai là nhân vật chính? Sự việc diễn ra thế nào, kết thúc ra sao? Vì mỗi truyện có nội dung riêng, bài này hướng dẫn cách làm và minh hoạ bằng một ví dụ quen thuộc là truyền thuyết Thánh Gióng. Em hãy áp dụng đúng các bước cho truyện mình được giao.
Bước 1: Đọc lại truyện và trả lời các câu hỏi tìm ý
Tìm ý là bước gom nguyên liệu trước khi viết. Em đọc lại truyện, gạch chân tên nhân vật, thời gian, địa điểm và các việc xảy ra, rồi trả lời từng câu hỏi bằng một vài từ khoá ngắn.
| Câu hỏi tìm ý | Cách trả lời | Ví dụ với Thánh Gióng |
|---|---|---|
| Truyện viết về sự kiện gì? | Nêu sự việc lớn nhất, quyết định nội dung truyện, trong một câu. | Cậu bé làng Gióng lớn nhanh khác thường, đánh tan giặc Ân rồi bay về trời. |
| Có những nhân vật nào? | Liệt kê cả nhân vật chính và nhân vật phụ. | Gióng, mẹ Gióng, sứ giả của nhà vua, dân làng, giặc Ân. |
| Ai là nhân vật chính? | Chọn người có hành động xuyên suốt, gắn với sự kiện chính. | Thánh Gióng. |
| Truyện diễn ra ở đâu, khi nào? | Ghi bối cảnh. | Thời Hùng Vương thứ sáu, làng Gióng. |
| Diễn biến, kết thúc thế nào? | Chia thành các sự việc nối tiếp nhau. | Xem bước 2. |
Bước 2: Liệt kê các sự việc theo trình tự
Với truyền thuyết hay cổ tích, các sự việc thường nối nhau theo thời gian. Em ghi mỗi sự việc thành một dòng ngắn:
- Bà mẹ ướm vết chân lạ ngoài đồng, về mang thai rồi sinh ra Gióng.
- Đến ba tuổi Gióng vẫn không nói, không cười, không biết đi.
- Giặc Ân xâm lược, sứ giả đi tìm người tài; Gióng bỗng cất tiếng nói, xin roi sắt, ngựa sắt, áo giáp sắt.
- Gióng ăn rất khoẻ, dân làng góp gạo nuôi; cậu vươn vai thành chàng trai khổng lồ.
- Gióng cưỡi ngựa sắt đánh giặc; roi gãy thì nhổ tre ven đường làm vũ khí.
- Giặc tan, Gióng cởi áo giáp, cưỡi ngựa bay về trời.
- Nhà vua lập đền thờ, phong danh hiệu; dấu tích còn lại ở nhiều nơi.
Mẹo: mỗi sự việc chỉ nên có một hành động chính; nếu một dòng có hai việc không liên quan, em hãy tách ra.
Bước 3: Lập dàn ý ba phần
Mở bài
- Giới thiệu tên truyện và nhân vật chính (có thể kể theo ngôi thứ nhất nhập vai nhân vật hoặc ngôi thứ ba).
- Nêu hoàn cảnh xảy ra câu chuyện.
Thân bài
- Kể lần lượt các sự việc ở bước 2: nguồn gốc kì lạ, tiếng nói đầu tiên, lớn nhanh, ra trận, chiến thắng.
- Chọn 1–2 chi tiết tiêu biểu để kể kĩ hơn (ví dụ: vươn vai, nhổ tre đánh giặc).
- Xen vào lời nói, hành động, cảm xúc nhân vật để bài kể sinh động.
Kết bài
- Nêu kết thúc câu chuyện.
- Nói ý nghĩa, cảm nghĩ về nhân vật (lòng yêu nước, sức mạnh đoàn kết của nhân dân).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm nhân vật chính với nhân vật phụ. Nhân vật chính là người có hành động xuyên suốt, không phải người xuất hiện nhiều lời nhất.
- Sắp xếp sai trình tự. Kể lại truyện phải đúng thứ tự diễn biến, không đảo kết thúc lên trước nếu đề không yêu cầu.
- Chép lại nguyên văn. Kể lại là dùng lời của mình, giữ đúng cốt truyện, được thêm chi tiết nhỏ hợp lí.
- Thiếu bối cảnh. Quên nêu thời gian, địa điểm khiến mở bài trống.
- Dàn ý quá dài. Dàn ý chỉ ghi ý chính dạng gạch đầu dòng, không viết thành đoạn văn hoàn chỉnh.
Bài luyện tập
Bài 1. Áp dụng bước 1 cho truyền thuyết Sơn Tinh, Thuỷ Tinh (ví dụ tự đặt để em tập làm).
Đáp án gợi ý: Sự kiện: hai vị thần cùng cầu hôn công chúa Mị Nương, Sơn Tinh được chọn nên Thuỷ Tinh dâng nước đánh nhau hằng năm. Nhân vật: vua Hùng, Mị Nương, Sơn Tinh, Thuỷ Tinh. Nhân vật chính: Sơn Tinh và Thuỷ Tinh (hai nhân vật đối lập).
Bài 2. Sắp xếp lại các sự việc cho đúng trình tự: (a) Thuỷ Tinh đến sau, tức giận dâng nước; (b) vua Hùng ra điều kiện sính lễ; (c) Sơn Tinh đến trước, rước Mị Nương về núi; (d) Sơn Tinh dùng phép nâng đồi núi, thắng Thuỷ Tinh.
Đáp án: b – c – a – d.
Bài 3. Viết phần mở bài (2–3 câu) cho bài kể lại một truyện em chọn, có tên truyện, nhân vật chính và bối cảnh.
Gợi ý: “Ngày xưa, ở vùng đất Phong Châu, vua Hùng thứ mười tám có một người con gái xinh đẹp tên là Mị Nương. Câu chuyện em muốn kể là truyền thuyết Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, kể về cuộc tranh tài giữa hai vị thần để cầu hôn nàng.”
Ghi nhớ nhanh
- Tìm ý = trả lời các câu hỏi: sự kiện gì, nhân vật nào, ai là chính, diễn biến, kết thúc.
- Lập dàn ý = sắp xếp ý theo ba phần, thân bài theo trình tự thời gian.
- Viết bài = dùng lời văn của mình, giữ cốt truyện và thêm chi tiết sinh động.
Câu hỏi thường gặp
Tìm ý và lập dàn ý khác nhau thế nào?
Tìm ý là thu thập các ý cần có (sự kiện, nhân vật, diễn biến) bằng cách trả lời câu hỏi. Lập dàn ý là sắp xếp các ý đó theo bố cục mở bài, thân bài, kết bài.
Làm sao xác định nhân vật chính của truyện?
Nhân vật chính là người có hành động xuyên suốt câu chuyện, gắn với sự kiện trung tâm và thể hiện ý nghĩa của truyện, ví dụ Thánh Gióng trong truyện cùng tên.
Kể lại truyện có được thêm chi tiết không?
Được thêm chi tiết nhỏ như lời nói, cảm xúc, khung cảnh, miễn là giữ đúng cốt truyện và nhân vật gốc, không làm thay đổi ý nghĩa của truyện.
Dàn ý có cần viết thành câu hoàn chỉnh không?
Không. Dàn ý chỉ cần ghi ý chính bằng cụm từ hoặc câu ngắn, gạch đầu dòng rõ ràng để làm khung cho bài viết.