Đặc điểm nổi bật của văn bản nghị luận và văn bản thông tin trong Ngữ văn 7

Văn bản nghị luận: viết để thuyết phục

Văn bản nghị luận bàn về một vấn đề của đời sống hoặc một tác phẩm văn học, nhằm làm người đọc hiểu và tin theo ý kiến của người viết. Các đặc điểm nổi bật gồm:

• Có luận đề: vấn đề chính được bàn luận, thường nêu ở nhan đề hoặc phần mở bài.
• Có hệ thống luận điểm: các ý lớn làm sáng tỏ luận đề, được sắp xếp theo trình tự hợp lí (từ nêu vấn đề đến giải thích, chứng minh, bàn bạc, kết luận).
• Lí lẽ và bằng chứng: lí lẽ giải thích vì sao ý kiến là đúng; bằng chứng (sự việc, số liệu, dẫn chứng từ đời sống, sách vở) làm cho lí lẽ đáng tin.
• Ngôn ngữ: chính xác, mạch lạc, có sức thuyết phục; có thể dùng các từ nối thể hiện quan hệ lập luận như “vì vậy”, “tuy nhiên”, “nếu… thì…”.
• Thái độ rõ ràng: người viết bộc lộ quan điểm khen, chê, kêu gọi hay khuyên nhủ.

Văn bản thông tin: viết để cung cấp tri thức

Văn bản thông tin giới thiệu, giải thích hoặc thuật lại một sự vật, hiện tượng, sự kiện, quy tắc, địa danh, phát minh… một cách khách quan. Đặc điểm nổi bật:

• Thông tin chính xác, khách quan: hạn chế cảm xúc cá nhân, ưu tiên dữ kiện có thể kiểm chứng.
• Cấu trúc rõ ràng: có nhan đề, sa-pô (đoạn mở đầu tóm tắt), các đề mục hoặc đoạn văn mỗi đoạn một ý.
• Cách triển khai thông tin: theo trình tự thời gian, theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, theo thứ tự quan trọng, so sánh hoặc phân loại.
• Phương tiện hỗ trợ: số liệu, bảng biểu, hình ảnh, sơ đồ, chú thích giúp người đọc nắm thông tin nhanh. Khi kết hợp chữ và hình, đó là văn bản đa phương thức.

Bảng so sánh nhanh

Cách nhận biết khi làm bài đọc hiểu

1. Tìm câu thể hiện ý kiến chính. Nếu có một ý kiến cần chứng minh, đó là văn bản nghị luận.
2. Xem người viết nêu đánh giá, lời khuyên hay chỉ nêu dữ kiện. Nêu dữ kiện thì nghiêng về văn bản thông tin.
3. Xem cách trình bày: có đề mục, số liệu, hình ảnh thì thường là văn bản thông tin.

Ví dụ tự nghĩ để phân biệt

• Đoạn “Học sinh cần đọc sách mỗi ngày, vì sách mở rộng hiểu biết, rèn tư duy và giúp ta sống tốt hơn” là nghị luận: có ý kiến và lí lẽ.
• Đoạn “Thư viện của trường mở cửa từ 7 giờ đến 17 giờ, có hơn 3 000 đầu sách chia thành bốn khu” là thông tin: nêu dữ kiện.

Lỗi sai thường gặp

• Cho rằng văn bản có số liệu là văn bản thông tin. Văn bản nghị luận cũng dùng số liệu làm bằng chứng; điều quyết định là mục đích chính của bài.
• Kể lại nội dung thay vì chỉ ra đặc điểm. Muốn được điểm, em cần nêu đặc điểm và dẫn một chi tiết trong văn bản minh hoạ.
• Nhầm luận điểm với luận đề: luận đề là vấn đề lớn của cả bài, luận điểm là các ý nhỏ chứng minh cho luận đề.

Bài tập luyện tập

1. Phân loại: (a) bài viết kêu gọi mọi người hạn chế dùng túi ni lông; (b) bài viết giới thiệu quy trình phân loại rác tại trường. Đáp án: (a) nghị luận; (b) thông tin.
2. Chỉ ra hai yếu tố làm nên sức thuyết phục của một văn bản nghị luận. Gợi ý: lí lẽ xác đáng và bằng chứng cụ thể, tiêu biểu.