Trả lời nhanh
Để tìm sao Bắc Cực, em nhìn về phía Bắc, tìm chòm Gấu Lớn (Bắc Đẩu, hình cái gáo), nối hai sao ngoài cùng của “thành gáo” rồi kéo dài khoảng 5 lần khoảng cách giữa chúng. Sao sáng vừa phải gặp trên đường kéo dài chính là sao Bắc Cực. Có thể kiểm tra lại bằng chòm Tiên Hậu hình chữ W.
Sao Bắc Cực là gì và vì sao cần tìm nó?
Sao Bắc Cực (tên khoa học là Polaris) nằm gần đúng trên đường kéo dài của trục Trái Đất về phía Bắc. Vì vậy, khi Trái Đất tự quay, các sao khác có vẻ như quay vòng quanh nó, còn riêng nó hầu như đứng yên trên bầu trời.
Nhờ đặc điểm này, người xưa dùng sao Bắc Cực để xác định hướng Bắc khi đi biển, đi rừng. Em cũng có thể dùng nó để ước tính vĩ độ nơi mình đứng.
Lưu ý: sao Bắc Cực không phải ngôi sao sáng nhất bầu trời, độ sáng chỉ ở mức trung bình. Đó là lý do nhiều bạn nhìn lên mà không biết đâu là nó.
Cách 1: Tìm qua chòm Gấu Lớn (Bắc Đẩu)
- Chọn nơi thoáng, ít đèn, trời quang. Đợi mắt quen bóng tối khoảng 10–15 phút.
- Quay mặt về hướng Bắc (kiểm tra sơ bộ bằng la bàn), tìm bảy ngôi sao tạo thành hình cái gáo: bốn sao là “thân gáo”, ba sao là “cán gáo”.
- Lấy hai sao ở mép ngoài của thân gáo (phía đối diện với cán). Đây là cặp sao “chỉ đường”.
- Nối hai sao ấy bằng một đường tưởng tượng, rồi kéo dài về phía miệng gáo, dài khoảng 5 lần khoảng cách giữa hai sao. Ngôi sao gặp được là sao Bắc Cực.
Mẹo nhớ: “Mép gáo chỉ đường, kéo năm lần là tới Bắc Cực”.
Cách 2: Tìm qua chòm Tiên Hậu (hình chữ W)
Chòm Tiên Hậu (Cassiopeia) có năm sao xếp thành hình chữ W hoặc M, nằm ở phía đối diện chòm Gấu Lớn so với sao Bắc Cực. Sao Bắc Cực nằm khoảng giữa hai chòm này.
Khi chòm Gấu Lớn thấp sát chân trời hoặc bị che khuất, em hãy tìm chữ W. Từ sao ở giữa chữ W, kẻ đường thẳng về phía “lõm” của chữ W rồi nhìn theo, em sẽ gặp sao Bắc Cực.
Cách 3: Kiểm tra bằng góc cao của sao
Ở Bắc bán cầu, góc cao của sao Bắc Cực so với đường chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát. Em có thể tự kiểm tra bằng dụng cụ đơn giản.
- Dùng thước đo độ, dán một ống hút dọc theo cạnh thẳng của thước.
- Buộc dây có quả nặng vào tâm thước để làm dây dọi.
- Ngắm sao qua ống hút, giữ yên, đọc góc giữa ống hút và dây dọi.
- Góc cao = 90° − góc vừa đọc.
Ví dụ (tự đặt): ngắm một sao thấy dây dọi lệch so với ống hút 69°. Góc cao là 90° − 69° = 21°. Giá trị này gần với vĩ độ của Hà Nội (khoảng 21° Bắc), nên rất có thể sao đó đúng là sao Bắc Cực.
Nếu góc cao em đo được thay đổi rõ rệt sau vài giờ thì đó chưa phải sao Bắc Cực, vì sao Bắc Cực gần như đứng yên.
Ở Việt Nam quan sát có gì cần lưu ý?
- Việt Nam nằm ở Bắc bán cầu nên nhìn thấy sao Bắc Cực, nhưng nó thấp hơn nhiều so với vùng vĩ độ cao. Ở miền Bắc nó cao khoảng 20°, còn ở miền Nam chỉ khoảng 8°–11°.
- Càng gần phía Nam, sao càng thấp, dễ bị nhà cửa, cây cối, sương mù che. Cần chọn nơi nhìn thoáng về hướng Bắc.
- Chòm Gấu Lớn không lúc nào cũng thấy rõ: có lúc nó nằm thấp sát chân trời. Khi đó hãy dùng chòm Tiên Hậu.
Lỗi sai thường gặp
| Lỗi sai | Cách sửa |
|---|---|
| Cho rằng sao Bắc Cực là sao sáng nhất trời | Nó chỉ sáng ở mức trung bình; sao sáng nhất ban đêm là sao khác (Thiên Lang). |
| Kéo dài đường nối sai phía (về phía cán gáo) | Phải kéo về phía miệng gáo, ngược với hướng cán. |
| Nhầm hành tinh sáng với sao Bắc Cực | Hành tinh di chuyển theo ngày; sao Bắc Cực luôn ở hướng Bắc. |
| Tưởng ở Nam bán cầu cũng thấy | Sao Bắc Cực chỉ thấy ở Bắc bán cầu. |
Bài tập luyện tập
- Em đo góc cao của sao Bắc Cực được 16° (nơi quan sát ở Bắc bán cầu). Vĩ độ khoảng bao nhiêu?
Đáp án: khoảng 16° Bắc, vì góc cao xấp xỉ vĩ độ. - Vì sao sao Bắc Cực hầu như không đổi vị trí khi các sao khác “quay” quanh nó?
Đáp án: vì nó nằm gần đúng trên đường kéo dài trục quay của Trái Đất về phía Bắc. - Khi nhìn thấy chữ W, sao Bắc Cực nằm cùng phía hay đối diện với chòm Gấu Lớn so với chữ W?
Đáp án: sao Bắc Cực nằm giữa hai chòm, tức là chữ W và chòm Gấu Lớn ở hai phía đối diện nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sao Bắc Cực có phải ngôi sao sáng nhất trên bầu trời không?
Không. Sao Bắc Cực chỉ sáng ở mức trung bình. Nó nổi tiếng vì gần như đứng yên ở hướng Bắc chứ không phải vì sáng nhất.
Làm sao tìm sao Bắc Cực khi không thấy chòm Gấu Lớn?
Em tìm chòm Tiên Hậu hình chữ W ở phía đối diện. Từ sao giữa chữ W nhìn về phía lõm của chữ W sẽ gặp sao Bắc Cực.
Góc cao của sao Bắc Cực cho biết điều gì?
Ở Bắc bán cầu, góc cao của sao Bắc Cực so với chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát, nên ta ước tính được vĩ độ của mình.
Ở miền Nam Việt Nam có nhìn thấy sao Bắc Cực không?
Có, nhưng sao nằm thấp (khoảng 8°–11° trên chân trời) nên cần chọn nơi thoáng, trời quang và không bị che khuất ở hướng Bắc.