Trả lời nhanh
Muốn xác định ba chòm sao trên bản đồ sao, hãy tìm trước chòm Gấu Lớn với bảy ngôi sao xếp hình chiếc gáo. Nối hai sao ở thành ngoài của gáo rồi kéo dài khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng, bạn sẽ gặp sao Bắc Cực, ngôi sao ở đuôi chòm Gấu Nhỏ (Gấu bé). Phía bên kia sao Bắc Cực, đối diện Gấu Lớn, là chòm Thiên Hậu có hình chữ W hoặc chữ M.
Ba chòm sao này khác nhau thế nào?
Gấu Lớn, Gấu Nhỏ và Thiên Hậu đều là những chòm sao nằm gần cực Bắc của bầu trời. Người ta dùng chúng như những cột mốc để tìm hướng bắc, vì vậy bài thực hành ở nhà trường luôn bắt đầu từ ba chòm này.
| Chòm sao | Hình dạng dễ nhớ | Điểm đặc biệt |
|---|---|---|
| Gấu Lớn (Đại Hùng) | Bảy sao sáng xếp như chiếc gáo múc nước | Hai sao ở thành ngoài của gáo chỉ đường tới sao Bắc Cực |
| Gấu Nhỏ (Tiểu Hùng, còn gọi là Gấu bé) | Bảy sao xếp như một chiếc gáo nhỏ hơn, mờ hơn, úp ngược so với gáo lớn | Sao Bắc Cực nằm ở đầu cán gáo |
| Thiên Hậu | Năm sao sáng xếp thành chữ W (hoặc M) | Nằm đối diện Gấu Lớn qua sao Bắc Cực |
Chuẩn bị trước khi quan sát
- Một bản đồ sao (loại có đĩa xoay để chỉnh ngày và giờ) hoặc bản đồ sao in theo mùa.
- Đèn pin bọc giấy bóng kính đỏ. Ánh sáng đỏ giúp mắt giữ được khả năng nhìn trong tối, còn đèn trắng làm bạn phải chờ thêm vài chục phút mới nhìn rõ sao mờ.
- La bàn hoặc ứng dụng la bàn để biết đâu là hướng bắc.
- Một địa điểm thoáng, ít đèn đường, tầm nhìn về phía bắc không bị nhà cao tầng che.
Các bước xác định vị trí trên bản đồ sao
- Chỉnh bản đồ theo ngày giờ quan sát. Xoay đĩa sao sao cho giờ quan sát khớp với ngày trên vành bản đồ. Khung hình hiện ra chính là phần bầu trời bạn đang thấy.
- Xác định hướng bắc. Dùng la bàn, rồi quay mặt về phía bắc. Cầm bản đồ giơ lên cao sao cho chữ “Bắc” nằm ở phía dưới, nhờ đó hình các sao trên giấy khớp với hình thật trên trời.
- Tìm chòm Gấu Lớn. Đây là chòm dễ nhận nhất vì bảy sao đều sáng. Trên bản đồ, chiếc gáo gồm bốn sao làm “thân gáo” và ba sao làm “cán gáo”.
- Từ Gấu Lớn tìm sao Bắc Cực. Lấy hai sao ngoài cùng của thân gáo (thường gọi là Dubhe và Merak), nối chúng bằng một đường thẳng rồi kéo dài về phía miệng gáo khoảng năm lần đoạn nối. Điểm cuối đường kẻ là sao Bắc Cực.
- Xác định Gấu Nhỏ. Sao Bắc Cực nằm ở cuối cán của chiếc gáo nhỏ. Các sao còn lại của Gấu Nhỏ mờ hơn nhiều, nên bạn hãy tìm trên bản đồ trước rồi mới dò trên trời.
- Xác định Thiên Hậu. Từ sao Bắc Cực, nhìn sang phía đối diện với Gấu Lớn, bạn sẽ thấy năm sao tạo thành hình chữ W hoặc M tùy lúc chòm sao cao hay thấp.
Vì sao ba chòm sao này lúc cao lúc thấp?
Trái Đất tự quay quanh trục nên bầu trời có vẻ như xoay chậm quanh sao Bắc Cực. Cả Gấu Lớn, Gấu Nhỏ và Thiên Hậu đều quay quanh điểm này, mỗi giờ lệch khoảng 15 độ. Vì vậy cùng một ngày, đầu hôm và sáng sớm bạn thấy chúng ở những vị trí khác nhau.
Gấu Lớn và Thiên Hậu nằm ở hai phía đối diện nhau so với sao Bắc Cực, tựa như hai đầu của một chiếc bập bênh. Khi Gấu Lớn lên cao thì Thiên Hậu thấp xuống, và ngược lại. Biết điều này, bạn chỉ cần tìm được một chòm là đoán được chòm kia ở đâu.
Lưu ý khi quan sát ở Việt Nam
- Độ cao của sao Bắc Cực so với đường chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi đứng quan sát. Ở miền Bắc, sao này cao khoảng 20 độ; ở miền Nam thấp hơn nhiều nên dễ bị nhà cửa, cây cối che mất.
- Ở các tỉnh phía nam, vào một số thời điểm trong năm Gấu Lớn nằm sát chân trời phía bắc nên khó thấy. Hãy chọn thời điểm chòm sao đã mọc lên cao.
- Trăng tròn và đèn đường làm mờ các sao yếu, đặc biệt là Gấu Nhỏ. Hãy chọn đêm quang mây và ít sáng trăng.
Những lỗi học sinh hay gặp
- Nhầm Gấu Lớn với Gấu Nhỏ. Nhớ rằng gáo lớn sáng và dễ thấy, gáo nhỏ mờ và chỉ nổi bật nhờ sao Bắc Cực ở cuối cán.
- Cầm bản đồ sai chiều. Nếu hình trên giấy ngược với bầu trời, hãy xoay bản đồ cho đến khi hướng bắc trên giấy trùng hướng bạn đang đứng.
- Tưởng sao Bắc Cực là sao sáng nhất. Thực tế đây chỉ là sao có độ sáng vừa phải, ngôi sao đặc biệt vì gần như không đổi vị trí trên bầu trời chứ không phải vì sáng.
- Dùng đèn trắng chiếu bản đồ. Mắt mất khả năng nhìn đêm, bạn sẽ không còn thấy các sao mờ.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ chuỗi “Gáo lớn chỉ đường, Bắc Cực ở cuối cán gáo nhỏ, Thiên Hậu đối diện”. Chỉ cần ba mốc này, bạn có thể trình bày lại cách xác định vị trí các chòm sao mà không cần nhìn tài liệu.
Bài tập vận dụng
- Sao nào được dùng để chỉ hướng bắc trên bầu trời? Đáp án: sao Bắc Cực, nằm ở cuối cán chòm Gấu Nhỏ.
- Khi chòm Gấu Lớn đang ở thấp gần chân trời, chòm Thiên Hậu thường ở vị trí nào? Đáp án: ở cao, vì hai chòm ở hai phía đối diện nhau qua sao Bắc Cực.
- Vì sao cần dùng đèn pin có giấy đỏ khi nhìn bản đồ sao? Đáp án: ánh sáng đỏ ít làm mắt mất khả năng thích nghi với bóng tối, nên vẫn thấy được các sao mờ.
Câu hỏi thường gặp
Chòm sao Gấu bé là chòm nào?
Gấu bé là cách gọi khác của chòm Gấu Nhỏ (Tiểu Hùng). Chòm này có bảy sao xếp thành chiếc gáo nhỏ, trong đó sao Bắc Cực nằm ở đầu cán gáo.
Làm sao tìm sao Bắc Cực nhanh nhất?
Tìm chòm Gấu Lớn, nối hai sao ở thành ngoài của chiếc gáo rồi kéo dài khoảng năm lần đoạn nối đó. Điểm cuối chính là sao Bắc Cực.
Chòm Thiên Hậu có hình gì?
Thiên Hậu gồm năm sao sáng xếp thành hình chữ W hoặc chữ M, nằm ở phía đối diện chòm Gấu Lớn so với sao Bắc Cực.
Ở miền Nam Việt Nam có thấy các chòm sao này không?
Vẫn thấy được nhưng sao Bắc Cực thấp sát chân trời phía bắc hơn so với miền Bắc, nên cần chọn nơi thoáng và thời điểm chòm sao đã mọc cao.