Trả lời nhanh
Nhận định này ĐÚNG về cơ bản. Tri thức lịch sử là những hiểu biết của con người về quá khứ, được sắp xếp có hệ thống và dựa trên sử liệu. Cần nhớ: đó là hiểu biết (nhận thức) về lịch sử do con người nghiên cứu mà có, chứ không phải bản thân quá khứ đã diễn ra.
Hiểu đúng câu nhận định
Câu “Tri thức lịch sử là tất cả những hiểu biết có hệ thống về các sự vật, hiện tượng trong quá khứ của nhân loại” thường xuất hiện ở bài mở đầu môn Lịch sử lớp 10 (Lịch sử và Sử học). Ta tách thành ba cụm để dễ nắm:
- “Hiểu biết”: sản phẩm của nhận thức, tức con người đã tìm hiểu, nghiên cứu rồi mới có.
- “Có hệ thống”: được sắp xếp theo thời gian, không gian, nguyên nhân – kết quả, không phải những mẩu tin rời rạc.
- “Sự vật, hiện tượng trong quá khứ của nhân loại”: gồm sự kiện, nhân vật, thiết chế, đời sống vật chất và tinh thần của con người, không chỉ chiến tranh hay vua chúa.
Phân biệt “lịch sử” và “tri thức lịch sử”
| Tiêu chí | Lịch sử (quá khứ) | Tri thức lịch sử |
|---|---|---|
| Bản chất | Những gì đã xảy ra, tồn tại khách quan | Nhận thức của con người về những gì đã xảy ra |
| Có thể thay đổi? | Không, quá khứ đã diễn ra rồi | Có, được bổ sung, chỉnh sửa khi có sử liệu mới |
| Ví dụ | Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã diễn ra | Những điều ta biết về diễn biến, ý nghĩa của chiến thắng ấy qua sách sử, di tích |
Mẹo nhớ: lịch sử là “cái đã xảy ra”, tri thức lịch sử là “cái ta biết về nó”.
Tri thức lịch sử được tạo nên từ đâu?
- Sử liệu: tư liệu truyền miệng, hiện vật, chữ viết, tư liệu hình ảnh, âm thanh…
- Phương pháp sử học: sưu tầm, kiểm tra độ tin cậy, so sánh, đối chiếu các nguồn.
- Trình bày, giải thích: nhà sử học sắp xếp thành bức tranh có hệ thống về quá khứ.
Vì vậy, một câu chuyện nghe kể mà chưa kiểm chứng thì chưa thể coi ngay là tri thức lịch sử đáng tin cậy.
Lỗi sai thường gặp
- Đồng nhất lịch sử với tri thức lịch sử. Quá khứ không đổi, còn hiểu biết của ta về nó thì có thể đổi.
- Hiểu “tất cả” là mọi thông tin về quá khứ đều đúng. Chỉ những hiểu biết đã được kiểm chứng qua sử liệu mới đáng tin; truyền thuyết, tin đồn cần được xem xét kỹ.
- Cho rằng lịch sử chỉ là sự kiện chính trị – quân sự. Kinh tế, văn hoá, đời sống thường ngày cũng là đối tượng của tri thức lịch sử.
Vì sao cần học tri thức lịch sử?
Tri thức lịch sử giúp ta hiểu cội nguồn dân tộc, rút ra bài học kinh nghiệm cho hiện tại và tương lai, đồng thời bồi dưỡng lòng yêu nước, tinh thần trân trọng di sản. Đây cũng là cơ sở để ta nhìn nhận các vấn đề hôm nay một cách có chiều sâu.
Bài luyện tập
Câu 1. Nhận định “Tri thức lịch sử là toàn bộ quá khứ đã xảy ra, không ai có thể thay đổi” đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Điều không thể thay đổi là quá khứ (lịch sử); tri thức lịch sử là hiểu biết của con người nên được bổ sung khi có sử liệu mới.
Câu 2. Một học sinh chép lại lời kể truyền miệng trong làng mà chưa đối chiếu nguồn nào. Đó đã là tri thức lịch sử hoàn chỉnh chưa?
Đáp án: Chưa. Lời kể là một nguồn sử liệu, cần kiểm tra, so sánh với tư liệu khác rồi mới tạo thành hiểu biết có hệ thống, đáng tin.
Câu 3. Nêu hai ví dụ tri thức lịch sử không thuộc lĩnh vực chiến tranh.
Đáp án gợi ý: Hiểu biết về nghề trồng lúa nước của cư dân Văn Lang – Âu Lạc; hiểu biết về sự phát triển của chữ viết cổ đại.
Câu hỏi thường gặp
Tri thức lịch sử là gì?
Là những hiểu biết của con người về quá khứ của xã hội loài người, được nghiên cứu, kiểm chứng qua sử liệu và sắp xếp thành hệ thống.
Tri thức lịch sử khác gì với lịch sử?
Lịch sử là quá khứ đã xảy ra, tồn tại khách quan. Tri thức lịch sử là nhận thức của con người về quá khứ đó nên có thể được bổ sung, chỉnh sửa.
Tri thức lịch sử được hình thành từ nguồn nào?
Từ sử liệu như hiện vật, chữ viết, truyền miệng, hình ảnh, âm thanh, kết hợp phương pháp nghiên cứu của sử học.
Vì sao phải học tri thức lịch sử?
Để hiểu cội nguồn, rút bài học từ quá khứ, bồi dưỡng lòng yêu nước và có cách nhìn đúng đắn về các vấn đề hiện tại.