Trả lời nhanh
Đây là câu 4 phần Ôn tập trang 41, Ngữ văn 7 Tập 2 sách Chân trời sáng tạo (Bài 7: Trí tuệ dân gian). Ba câu dùng nói quá: “Trưa hè, nắng gay gắt đến mức có thể rang chín hạt lạc trên sân xi măng.”; “Nghe tin được đi cắm trại, cả lớp em vui sướng nhảy cẫng lên tận trời.”; “Mùa gặt, mẹ em bận tối mắt tối mũi.” Ba câu dùng nói giảm nói tránh: “Ông nội bạn Lan đã yên nghỉ sau một thời gian dài lâm bệnh.”; “Bài kiểm tra lần này của cậu chưa được như mong muốn.”; “Bác hàng xóm nhà em không còn nghe rõ nữa.”
Đề bài và yêu cầu cần đạt
Đề yêu cầu em viết ba câu có sử dụng biện pháp nói quá và ba câu có sử dụng biện pháp nói giảm nói tránh. Để bài làm được điểm trọn vẹn, mỗi câu cần:
- đúng ngữ pháp, có đủ chủ ngữ và vị ngữ;
- chứa rõ một cách diễn đạt phóng đại (với nói quá) hoặc một cách diễn đạt tế nhị, nhẹ nhàng (với nói giảm nói tránh);
- phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, không gây hiểu lầm.
Em nên gạch chân hoặc in đậm phần chứa biện pháp tu từ và ghi ngắn gọn tác dụng ngay sau câu, như các bài mẫu dưới đây.
Ôn lại kiến thức: nói quá và nói giảm nói tránh
Nói quá là gì?
Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được nói đến nhằm nhấn mạnh, gây ấn tượng và tăng sức biểu cảm. Trong tục ngữ, nói quá xuất hiện rất nhiều, ví dụ “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn” – không ai tát cạn được biển, nhưng cách nói ấy làm nổi bật sức mạnh của sự đồng lòng.
Dấu hiệu nhận biết: câu nói vượt xa sự thật đến mức người nghe hiểu ngay là “không thể có thật”, nhưng vẫn nắm được ý nghĩa cần nhấn mạnh. Các thành ngữ quen thuộc như đen như cột nhà cháy, ngàn cân treo sợi tóc, dời non lấp biển, mình đồng da sắt đều mang tính nói quá.
Cần phân biệt nói quá với nói khoác: nói quá là nghệ thuật, người nói và người nghe đều hiểu đó là cách phóng đại để biểu cảm; còn nói khoác là cố ý phóng đại để người khác tin vào điều không có thật, nhằm khoe khoang hoặc lừa dối.
Nói giảm nói tránh là gì?
Nói giảm nói tránh là biện pháp dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển để tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục, thiếu lịch sự. Ví dụ, thay vì nói “chết”, người ta dùng “qua đời”, “từ trần”, “yên nghỉ”, “đi xa”, “hi sinh” (với người chiến sĩ).
Một số cách tạo nói giảm nói tránh thường gặp:
| Cách làm | Ví dụ |
|---|---|
| Dùng từ đồng nghĩa, thường là từ Hán Việt | “từ trần” thay cho “chết”, “khiếm thị” thay cho “mù” |
| Phủ định từ trái nghĩa | “chưa được đẹp lắm” thay cho “xấu” |
| Nói vòng, nói ẩn ý | “không còn nghe rõ nữa” thay cho “điếc” |
| Tỉnh lược, nói nửa chừng | “Bác ấy… không qua khỏi rồi.” |
Bài làm: ba câu nói quá và ba câu nói giảm nói tránh
Ba câu có sử dụng biện pháp nói quá
- Trưa hè, nắng gay gắt đến mức có thể rang chín hạt lạc trên sân xi măng.
Phần nói quá: “có thể rang chín hạt lạc”. Tác dụng: nhấn mạnh cái nóng dữ dội của mùa hè, khiến người đọc như cảm nhận được hơi nóng hắt lên từ mặt sân. - Nghe tin được đi cắm trại, cả lớp em vui sướng nhảy cẫng lên tận trời.
Phần nói quá: “nhảy cẫng lên tận trời”. Tác dụng: làm nổi bật niềm vui hồ hởi, háo hức của cả tập thể. - Mùa gặt, mẹ em bận tối mắt tối mũi.
Phần nói quá: thành ngữ “tối mắt tối mũi”. Tác dụng: diễn tả công việc dồn dập đến mức không còn thời gian nghỉ ngơi, qua đó thể hiện sự thương mẹ của người con.
Ba câu có sử dụng biện pháp nói giảm nói tránh
- Ông nội bạn Lan đã yên nghỉ sau một thời gian dài lâm bệnh.
Phần nói giảm nói tránh: “yên nghỉ” (thay cho “chết”). Tác dụng: giảm bớt nỗi đau mất mát, thể hiện sự kính trọng với người đã khuất và sự cảm thông với gia đình bạn. - Bài kiểm tra lần này của cậu chưa được như mong muốn, lần sau mình cùng cố gắng nhé.
Phần nói giảm nói tránh: “chưa được như mong muốn” (thay cho “kém”, “điểm thấp”). Tác dụng: góp ý nhẹ nhàng, tránh làm bạn tự ái hay buồn thêm. - Bác hàng xóm nhà em không còn nghe rõ nữa nên mọi người thường nói to và chậm với bác.
Phần nói giảm nói tránh: “không còn nghe rõ nữa” (thay cho “bị điếc”). Tác dụng: lịch sự, tôn trọng người cao tuổi, không gây cảm giác chê bai khiếm khuyết.
Thêm các câu tham khảo để em tự chọn
Nếu muốn có bài làm riêng, em có thể chọn hoặc biến đổi các câu sau.
Nói quá:
- Tiếng cười của bọn trẻ vang khắp xóm, như muốn làm rung cả mái nhà.
- Đề toán hôm qua khó đến nỗi em vắt óc cả buổi tối mới tìm ra cách giải.
- Chỉ cần cả lớp đồng lòng thì việc gì cũng làm được, dù có phải dời non lấp biển.
- Chiếc cặp sách của em nặng như đeo cả hòn núi trên lưng.
Nói giảm nói tránh:
- Các chú bộ đội đã hi sinh để bảo vệ từng tấc đất biên cương.
- Bức tranh của bạn chưa thật sự hài hòa về màu sắc.
- Bà cụ đã đi xa, để lại cho con cháu bao kỉ niệm ấm áp.
- Bạn Minh hơi đậm người nên chạy chưa được nhanh lắm.
Lỗi thường gặp khi làm bài
- Nhầm so sánh thông thường với nói quá. Câu “Mặt hồ phẳng như gương” là so sánh, chưa phải nói quá vì mức độ không bị phóng đại đến phi thực tế. Câu “Cặp sách nặng như đeo cả hòn núi” vừa có so sánh vừa có nói quá, vì không ai đeo nổi một hòn núi.
- Viết câu nói quá thành nói khoác. Ví dụ “Tớ chạy một mạch hết 100 cây số” nếu dùng để khoe thì là nói khoác, không phải biện pháp tu từ.
- Dùng nói giảm nói tránh sai hoàn cảnh. Khi cần thông báo chính xác (như hướng dẫn an toàn, biên bản) thì nói rõ ràng quan trọng hơn nói tế nhị; nói giảm quá mức có thể khiến người nghe hiểu sai mức độ nghiêm trọng.
- Không chỉ ra được phần chứa biện pháp tu từ. Giáo viên thường chấm cả phần xác định và tác dụng, vì vậy em hãy ghi rõ cụm từ nói quá hoặc nói giảm và giải thích ngắn gọn.
Bài tập mở rộng: viết đoạn văn dùng cả hai biện pháp
Yêu cầu: viết đoạn văn 5–7 câu kể về một kỉ niệm với người thân, có ít nhất một câu nói quá và một câu nói giảm nói tránh.
Đoạn văn tham khảo: Mùa hè năm ngoái, em về quê thăm ông ngoại. Trưa nào ông cũng dắt em ra ruộng xem lúa, dù nắng chói chang như muốn thiêu cháy cả cánh đồng. Ông kể cho em nghe chuyện ngày xưa, có những câu chuyện dài đến mức em nghe cả trăm lần vẫn chưa hết. Đầu năm nay, ông đã ra đi thanh thản trong vòng tay con cháu. Mỗi lần nhìn chiếc nón lá ông để lại, em lại thấy lòng nghẹn ngào. Em tự hứa sẽ học thật giỏi để ông được vui lòng.
Trong đoạn văn: “nắng chói chang như muốn thiêu cháy cả cánh đồng” và “nghe cả trăm lần” là nói quá; “đã ra đi thanh thản” là nói giảm nói tránh, thay cho việc ông mất.
Câu hỏi thường gặp
Nói quá khác so sánh như thế nào?
So sánh đối chiếu hai sự vật có nét giống nhau, còn nói quá phóng đại mức độ đến mức phi thực tế để nhấn mạnh. Một câu có thể vừa so sánh vừa nói quá, như "nặng như đeo cả hòn núi".
Nói giảm nói tránh có phải là nói dối không?
Không. Nói giảm nói tránh vẫn nói đúng sự thật nhưng bằng cách diễn đạt tế nhị để tránh đau buồn hoặc thiếu lịch sự, người nghe vẫn hiểu đúng ý.
Thành ngữ nào thường dùng biện pháp nói quá?
Ví dụ: đen như cột nhà cháy, ngàn cân treo sợi tóc, dời non lấp biển, mình đồng da sắt, tối mắt tối mũi.
Những từ nào thường dùng để nói giảm nói tránh về cái chết?
Các từ thường dùng là qua đời, từ trần, yên nghỉ, đi xa, khuất núi, hi sinh (với chiến sĩ).