Trả lời nhanh
Trong văn bản nghị luận, ý kiến là điều tác giả khẳng định hoặc phủ định; lí lẽ là những lời giải thích, suy luận cho biết vì sao ý kiến ấy đúng; bằng chứng là sự việc, số liệu, trích dẫn có thật dùng để chứng minh lí lẽ. Muốn dẫn ví dụ từ văn bản mẫu, em tìm câu nêu quan điểm, rồi tìm các câu “vì…, bởi…” và các số liệu, sự việc đi kèm.
Đề bài “Hãy dẫn ra một số ví dụ về ý kiến, lí lẽ và các bằng chứng được tác giả nêu lên trong văn bản tham khảo mẫu” thường nằm ở phần thực hành viết bài nghị luận. Vì mỗi sách có một văn bản mẫu khác nhau, bài này hướng dẫn cách làm và dùng ví dụ tự đặt để em áp dụng được cho bất kì văn bản nào.
1. Ý kiến, lí lẽ, bằng chứng là gì?
| Yếu tố | Trả lời câu hỏi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Ý kiến (luận điểm) | Tác giả muốn nói điều gì? | Là nhận định rõ ràng, có thể đồng ý hoặc phản đối. |
| Lí lẽ | Vì sao ý kiến ấy đúng? | Là lời giải thích, phân tích, so sánh; thường có từ “vì”, “bởi”, “do đó”. |
| Bằng chứng | Có gì thật để kiểm chứng? | Là số liệu, sự việc, nhân vật, lời trích dẫn cụ thể, có thể kiểm tra. |
Mẹo nhớ: ý kiến là “cái đích”, lí lẽ là “con đường”, bằng chứng là “dấu chân trên đường” chứng tỏ con đường có thật.
2. Ví dụ minh hoạ (tự đặt)
Em xét đoạn nghị luận ngắn sau (do biên tập viên tự viết để minh hoạ):
Học sinh nên có thói quen tiết kiệm nước. Nước sạch không phải vô tận, nếu dùng phung phí thì nhiều nơi sẽ thiếu nước sinh hoạt. Chỉ cần khoá vòi khi đánh răng, mỗi người có thể tiết kiệm được vài lít nước mỗi ngày. Ở nhiều vùng hạn hán, người dân phải đi hàng cây số mới gánh được vài xô nước.
- Ý kiến: Học sinh nên có thói quen tiết kiệm nước.
- Lí lẽ: Nước sạch không phải vô tận; dùng phung phí thì nhiều nơi sẽ thiếu nước sinh hoạt.
- Bằng chứng: Khoá vòi khi đánh răng tiết kiệm được vài lít mỗi ngày; người dân vùng hạn hán phải đi hàng cây số gánh nước.
Lưu ý: câu “nước sạch không phải vô tận” là lí lẽ vì nó giải thích, còn “người dân đi hàng cây số gánh nước” là bằng chứng vì đó là sự việc cụ thể.
3. Ví dụ khác: “Đọc sách rất cần thiết”
- Ý kiến: Đọc sách giúp con người trưởng thành.
- Lí lẽ: Sách lưu giữ kinh nghiệm của nhiều thế hệ, nên người đọc được học hỏi mà không phải tự trải qua tất cả.
- Bằng chứng (giả định để minh hoạ): Trong một khảo sát nhỏ ở lớp, những bạn đọc sách đều đặn thường có vốn từ phong phú và viết văn lưu loát hơn.
Bằng chứng thật trong bài làm phải lấy từ văn bản hoặc từ thực tế có thể kiểm chứng, không tự bịa số liệu khi viết bài nghị luận.
4. Cách dẫn ví dụ từ văn bản tham khảo mẫu
- Đọc tên văn bản và đoạn mở bài để tìm vấn đề chính; câu nêu quan điểm thường ở cuối mở bài hoặc đầu mỗi đoạn thân bài.
- Gạch chân ý kiến (luận điểm chính và các ý kiến nhỏ ở từng đoạn).
- Tìm lí lẽ bằng cách hỏi “Vì sao tác giả nói vậy?”, chú ý các từ “vì”, “bởi vì”, “cho nên”, “do đó”.
- Tìm bằng chứng bằng cách hỏi “Tác giả dẫn ra điều gì cụ thể?”: số liệu, tên người, sự việc, câu trích dẫn.
- Trình bày thành bảng ba cột để dễ chấm và dễ nhớ.
Mẫu trình bày câu trả lời
| Ý kiến | Lí lẽ | Bằng chứng |
|---|---|---|
| (chép ngắn gọn câu nêu quan điểm trong văn bản) | (lời giải thích của tác giả) | (sự việc, số liệu tác giả dẫn) |
Khi làm bài, em điền nội dung đúng của văn bản mẫu trong sách mình đang học vào bảng này, chép sát ý và không thêm điều tác giả không nói.
5. Lỗi thường gặp
- Nhầm lí lẽ với ý kiến: câu chỉ khẳng định “Cần bảo vệ môi trường” là ý kiến; câu giải thích “vì môi trường ảnh hưởng đến sức khoẻ” mới là lí lẽ.
- Nhầm bằng chứng với lí lẽ: bằng chứng phải cụ thể, kiểm chứng được; nhận định chung chung không phải bằng chứng.
- Chỉ có ý kiến mà không có lí lẽ, bằng chứng khiến bài viết thiếu sức thuyết phục.
- Bằng chứng không liên quan đến ý kiến, dẫn dài dòng, lạc đề.
6. Bài luyện tập
Bài 1. Xác định ý kiến, lí lẽ, bằng chứng trong đoạn: “Em nên đi ngủ đúng giờ. Giấc ngủ đủ giúp cơ thể phục hồi và trí nhớ tốt hơn. Bạn Nam ở lớp em trước hay thức khuya nên giờ học thường ngủ gật, từ khi đi ngủ lúc 22 giờ, bạn chú ý nghe giảng hơn hẳn.”
Đáp án: Ý kiến: Em nên đi ngủ đúng giờ. Lí lẽ: giấc ngủ đủ giúp cơ thể phục hồi và trí nhớ tốt hơn. Bằng chứng: trường hợp bạn Nam trước và sau khi đi ngủ đúng giờ.
Bài 2. Câu “Vì vậy, chúng ta cần giữ gìn lớp học sạch sẽ” là ý kiến, lí lẽ hay bằng chứng?
Đáp án: Là ý kiến (nêu điều cần làm); từ “vì vậy” cho thấy nó là kết luận rút ra từ lí lẽ phía trước.
Bài 3. Hãy bổ sung một lí lẽ và một bằng chứng cho ý kiến “Nên hạn chế dùng túi ni lông”.
Đáp án gợi ý: Lí lẽ: túi ni lông rất lâu phân huỷ nên gây ô nhiễm đất và nước. Bằng chứng: ở nhiều bãi rác, kênh rạch, túi ni lông nổi lên thành từng mảng làm tắc dòng chảy (nêu hiện tượng em quan sát được ở địa phương).
Ghi nhớ
- Ý kiến nêu điều cần chứng minh; lí lẽ nêu vì sao; bằng chứng nêu có gì thật.
- Một bài nghị luận tốt có ý kiến rõ, lí lẽ xác đáng, bằng chứng tiêu biểu và sắp xếp hợp lí.
Câu hỏi thường gặp
Lí lẽ là gì? Cho ví dụ.
Lí lẽ là lời giải thích, suy luận cho biết vì sao ý kiến đúng. Ví dụ: với ý kiến "Cần tiết kiệm nước", lí lẽ là "nước sạch không phải vô tận, dùng phung phí sẽ thiếu nước sinh hoạt".
Bằng chứng khác lí lẽ ở điểm nào?
Lí lẽ mang tính giải thích, lập luận; bằng chứng là sự việc, số liệu, nhân vật hoặc trích dẫn cụ thể, có thể kiểm chứng để làm sáng tỏ lí lẽ.
Làm sao nhận biết ý kiến trong văn bản nghị luận?
Ý kiến thường là câu nêu quan điểm rõ ràng, hay nằm ở cuối mở bài hoặc đầu mỗi đoạn thân bài, trả lời cho câu hỏi tác giả muốn khẳng định hay phản đối điều gì.
Một ý kiến cần bao nhiêu lí lẽ và bằng chứng?
Không có số cố định. Mỗi ý kiến nên có ít nhất một lí lẽ xác đáng và một bằng chứng tiêu biểu; ý kiến quan trọng có thể cần nhiều hơn.