Trả lời nhanh
Tốc độ là đại lượng cho biết mức độ nhanh hay chậm của chuyển động. Tốc độ có số đo bằng quãng đường vật đi được trong một đơn vị thời gian, tính theo công thức v = s/t. Vật có tốc độ càng lớn thì chuyển động càng nhanh, vì trong cùng một khoảng thời gian nó đi được quãng đường càng dài.
Tốc độ cho ta biết điều gì?
Khi nói một chiếc xe máy chạy “nhanh hơn” xe đạp, ta thường đang so sánh theo cảm giác. Vật lí cần một con số cụ thể để so sánh chính xác, và con số đó chính là tốc độ.
Ý nghĩa của tốc độ có thể hiểu qua hai cách:
- Cho biết nhanh hay chậm: tốc độ lớn nghĩa là chuyển động nhanh, tốc độ nhỏ nghĩa là chuyển động chậm.
- Cho biết quãng đường đi được trong mỗi đơn vị thời gian: xe có tốc độ 36 km/h nghĩa là cứ mỗi giờ xe đi được 36 km (nếu giữ nguyên tốc độ đó).
Công thức và đơn vị của tốc độ
Công thức: v = s / t, trong đó s là quãng đường đi được, t là thời gian đi hết quãng đường đó, v là tốc độ.
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị thường dùng |
|---|---|---|
| Quãng đường | s | m, km |
| Thời gian | t | s, h |
| Tốc độ | v | m/s, km/h |
Đổi đơn vị: 1 m/s = 3,6 km/h. Mẹo nhớ: đi từ m/s sang km/h thì nhân 3,6; đi từ km/h sang m/s thì chia 3,6. Lí do là 1 km = 1000 m và 1 h = 3600 s, nên 1 m/s = (1/1000) km ÷ (1/3600) h = 3,6 km/h.
Cách dùng tốc độ để so sánh chuyển động
Muốn so sánh hai vật, ta phải đưa tốc độ về cùng một đơn vị rồi mới so số.
Ví dụ tự đặt: Lan đi bộ với tốc độ 1,5 m/s, Minh đi xe đạp với tốc độ 15 km/h. Đổi 15 km/h = 15 : 3,6 ≈ 4,17 m/s. Vì 4,17 m/s > 1,5 m/s nên Minh chuyển động nhanh hơn Lan.
Hai cách so sánh trực quan khác mà SGK thường nhắc tới:
- Cùng quãng đường: vật nào đi mất ít thời gian hơn thì nhanh hơn.
- Cùng thời gian: vật nào đi được quãng đường dài hơn thì nhanh hơn.
Đo tốc độ bằng cách nào?
- Đồng hồ bấm giây và thước đo: đo quãng đường s và thời gian t rồi tính v = s/t.
- Thiết bị bắn tốc độ, tốc kế: tốc kế trên xe máy, ô tô cho biết ngay tốc độ tại mỗi thời điểm.
- Cổng quang điện kết hợp đồng hồ đo thời gian hiện số: dùng trong phòng thí nghiệm, cho kết quả chính xác hơn bấm tay.
Lỗi sai thường gặp
- Quên đổi đơn vị: lấy s tính bằng km chia cho t tính bằng giây rồi vẫn ghi km/h. Phải thống nhất đơn vị trước khi tính.
- Đổi phút sang giờ sai: 40 phút = 40/60 h = 2/3 h, không phải 0,4 h.
- Hiểu tốc độ trung bình là tốc độ lúc nào cũng vậy: thực tế xe có lúc nhanh, lúc chậm, lúc dừng; v = s/t với toàn bộ quãng đường chỉ cho giá trị trung bình.
- Cho rằng số lớn hơn là nhanh hơn dù khác đơn vị: 20 m/s nhanh hơn 60 km/h vì 20 m/s = 72 km/h.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Một ô tô đi được 150 km trong 2,5 h. Tính tốc độ của ô tô theo km/h và m/s.
Đáp án: v = 150 : 2,5 = 60 km/h. Đổi: 60 : 3,6 ≈ 16,7 m/s.
Bài 2. Một vận động viên chạy 100 m hết 12,5 s. Một con báo chạy với tốc độ 108 km/h. Ai nhanh hơn?
Đáp án: Vận động viên: v = 100 : 12,5 = 8 m/s (= 28,8 km/h). Báo: 108 : 3,6 = 30 m/s. Vì 30 m/s > 8 m/s nên con báo nhanh hơn.
Bài 3. Một xe máy chạy với tốc độ không đổi 45 km/h trong 40 phút. Xe đi được quãng đường bao nhiêu?
Đáp án: t = 40 phút = 2/3 h. s = v·t = 45 × 2/3 = 30 km.
Tóm tắt cần nhớ
- Tốc độ cho biết chuyển động nhanh hay chậm.
- v = s/t; đơn vị m/s, km/h; 1 m/s = 3,6 km/h.
- Tốc độ càng lớn, cùng thời gian đi càng xa, cùng quãng đường đi càng mất ít thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Tốc độ là đại lượng cho biết điều gì?
Tốc độ là đại lượng cho biết mức độ nhanh hay chậm của chuyển động, được xác định bằng quãng đường vật đi được trong một đơn vị thời gian.
Công thức tính tốc độ là gì?
v = s/t, với s là quãng đường, t là thời gian đi hết quãng đường đó. Đơn vị thường dùng là m/s và km/h.
Đổi từ m/s sang km/h như thế nào?
Nhân với 3,6. Ví dụ 10 m/s = 36 km/h. Ngược lại, từ km/h sang m/s thì chia cho 3,6.
Tốc độ 40 km/h có nghĩa là gì?
Nghĩa là nếu giữ nguyên tốc độ đó thì trong mỗi giờ vật đi được quãng đường 40 km.