Trả lời nhanh
Một sinh vật đơn bào là một cơ thể hoàn chỉnh chỉ gồm một tế bào, tự thực hiện mọi hoạt động sống (lấy thức ăn, hô hấp, bài tiết, sinh sản, phản ứng với môi trường) và sống độc lập. Còn một tế bào trong cơ thể đa bào chỉ là một bộ phận nhỏ, thường chuyên hoá một chức năng, phải phối hợp với các tế bào khác và không thể tồn tại lâu dài một mình.
Đề bài và hướng hiểu đúng
Câu hỏi: “Hãy cho biết điểm khác nhau giữa một sinh vật đơn bào và một tế bào trong cơ thể sinh vật đa bào”. Chú ý đối tượng so sánh: một cơ thể (sinh vật đơn bào) với một bộ phận của cơ thể (một tế bào của sinh vật đa bào), chứ không phải so sánh hai loại sinh vật với nhau.
Vì thế khi trả lời, em cần nói về vai trò: “một mình là cả một sinh vật” và “chỉ là một phần của sinh vật”.
Bảng so sánh
| Tiêu chí | Sinh vật đơn bào | Một tế bào trong cơ thể đa bào |
|---|---|---|
| Vị trí, vai trò | Là một cơ thể hoàn chỉnh | Chỉ là một phần nhỏ của cơ thể |
| Hoạt động sống | Một tế bào làm đủ mọi chức năng: dinh dưỡng, hô hấp, bài tiết, cảm ứng, sinh sản | Thường chuyên hoá một chức năng (co, dẫn truyền xung thần kinh, vận chuyển khí…) |
| Mức độ phụ thuộc | Sống độc lập, tự lấy chất từ môi trường | Phụ thuộc vào các tế bào khác, nhận chất qua máu, dịch mô… |
| Hình dạng, cấu tạo | Thường có cấu tạo kèm bộ phận riêng để di chuyển, lấy thức ăn (lông bơi, chân giả, roi…) | Hình dạng phù hợp chức năng (hồng cầu dẹt lõm, tế bào thần kinh có sợi dài…) |
| Sinh sản | Phân chia, tạo ra cơ thể mới | Phân chia để cơ thể lớn lên, thay thế tế bào già, hỏng |
| Ví dụ | Vi khuẩn, trùng giày, amip, trùng roi, nấm men | Tế bào hồng cầu, tế bào cơ, tế bào lá cây, tế bào thần kinh |
Giải thích: vì sao có sự khác nhau này?
Sinh vật đơn bào chỉ có một tế bào nên tế bào ấy buộc phải “kiêm nhiệm” tất cả. Ví dụ trùng giày: thức ăn đi vào qua rãnh miệng, tiêu hoá trong không bào tiêu hoá, chất thải thải ra ngoài qua lỗ thoát, còn lông bơi giúp nó di chuyển. Cắt trùng giày thành hai phần có đủ nhân thì mỗi phần vẫn có thể tiếp tục sống.
Ở cơ thể đa bào, công việc được chia cho nhiều loại tế bào. Tế bào cơ chuyên co dãn, tế bào thần kinh chuyên dẫn truyền, hồng cầu chuyên chở khí oxygen. Nhờ phân công, cơ thể hoạt động hiệu quả hơn, nhưng đổi lại mỗi tế bào mất khả năng sống riêng. Tách một tế bào thần kinh khỏi cơ thể, nó không thể tự kiếm thức ăn và nhanh chóng chết.
Mẹo nhớ
- Đơn bào = “một mình một cơ thể”: một tế bào là một sinh vật.
- Đa bào = “làm việc theo nhóm”: tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể.
- Hãy hình dung đơn bào như một người tự làm hết mọi việc trong quán nhỏ; còn tế bào trong cơ thể đa bào như một nhân viên trong nhà máy, chỉ giữ một khâu.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “tế bào” với “sinh vật đơn bào”. Mọi sinh vật đơn bào là một tế bào, nhưng không phải tế bào nào cũng là một sinh vật. Tế bào hồng cầu của người không phải sinh vật.
- Cho rằng sinh vật đơn bào “đơn giản nên không có hoạt động sống”. Thực tế chúng vẫn đủ các hoạt động sống cơ bản.
- Chỉ so sánh kích thước. Đa số sinh vật đơn bào rất nhỏ, nhưng điểm khác cốt lõi là vai trò và khả năng sống độc lập, không phải kích thước.
- Nhầm sinh vật đơn bào với virus. Virus chưa có cấu tạo tế bào nên không được xếp vào đơn bào hay đa bào.
Câu trả lời mẫu để ghi vào vở
Sinh vật đơn bào là cơ thể chỉ gồm một tế bào; tế bào đó thực hiện được tất cả các chức năng sống và sống độc lập (ví dụ trùng giày, amip). Một tế bào trong cơ thể đa bào chỉ là một phần của cơ thể, thường đảm nhiệm một chức năng riêng, phối hợp với các tế bào khác và không thể sống độc lập lâu dài (ví dụ tế bào cơ, hồng cầu).
Bài luyện tập
- Trong các sinh vật sau, sinh vật nào là đơn bào: vi khuẩn lactic, con ong, trùng roi xanh, cây dừa, nấm men?
Đáp án: vi khuẩn lactic, trùng roi xanh, nấm men. Con ong và cây dừa là đa bào. - Vì sao một tế bào hồng cầu lấy ra khỏi cơ thể người không được gọi là một sinh vật?
Đáp án: vì nó chỉ là một bộ phận chuyên vận chuyển khí, không tự thực hiện đủ các hoạt động sống như dinh dưỡng, sinh sản và không sống độc lập được. - Đúng hay sai: “Cơ thể đa bào là do nhiều sinh vật đơn bào ghép lại”.
Đáp án: Sai. Cơ thể đa bào gồm nhiều tế bào phân hoá chức năng, phối hợp chặt chẽ với nhau, chứ không phải tập hợp các sinh vật độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Sinh vật đơn bào là gì? Cho ví dụ.
Sinh vật đơn bào là sinh vật có cơ thể chỉ gồm một tế bào. Ví dụ: vi khuẩn, trùng giày, amip, trùng roi xanh, nấm men.
Sinh vật đa bào khác sinh vật đơn bào ở điểm nào?
Cơ thể sinh vật đa bào gồm rất nhiều tế bào, các tế bào chuyên hoá chức năng và phối hợp với nhau thành mô, cơ quan, hệ cơ quan. Sinh vật đơn bào chỉ có một tế bào làm mọi việc.
Một tế bào trong cơ thể đa bào có sống độc lập được không?
Thông thường là không. Tế bào chuyên hoá chức năng và phụ thuộc vào các tế bào khác để có chất dinh dưỡng, oxygen và duy trì môi trường sống.
Cho ví dụ sinh vật đa bào.
Con người, cây bàng, con gà, cây lúa, nấm hương đều là sinh vật đa bào.