Trả lời nhanh
“Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường là một bài tùy bút giàu chất thơ, viết về sông Hương ở Huế. Tác giả theo dòng sông từ thượng nguồn đến khi đi qua thành phố, vẽ sông Hương như một sinh thể có tâm hồn, có số phận gắn với lịch sử, qua đó gửi gắm tình yêu và niềm tự hào sâu lắng với xứ Huế, với quê hương.
1. Chuẩn bị: tác giả và hoàn cảnh sáng tác
- Tác giả: Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh năm 1937 tại Huế. Ông học ở Huế rồi theo học đại học sư phạm, tham gia hoạt động văn nghệ trong kháng chiến chống Mĩ, và được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
- Phong cách: kết hợp nhuần nhuyễn chất trí tuệ với chất trữ tình; vốn hiểu biết rộng về triết học, văn hoá, lịch sử, địa lí khiến trang viết vừa uyên bác vừa say đắm.
- Tác phẩm: bài kí được viết tại Huế đầu năm 1981, in trong tập kí cùng tên; văn bản trong sách là phần đầu, thể hiện rõ đặc điểm của tùy bút: cái tôi trữ tình tự do bộc lộ cảm xúc, suy tư.
Em có thể đọc thêm phần giới thiệu ở các bài nội dung, tác giả, tác phẩm và tóm tắt văn bản.
2. Theo dõi hành trình của dòng sông
Cách dễ nhất để nắm bài là đi theo dòng sông. Mỗi chặng, sông Hương lại hiện ra với một “gương mặt” riêng.
3. Trả lời câu hỏi trong khi đọc
- Câu 1: phần đầu miêu tả sông Hương ở vùng thượng nguồn, giữa núi rừng Trường Sơn.
- Câu 2: trước khi vào thành phố, tác giả hình dung sông như một cô gái đẹp ngủ mơ màng giữa cánh đồng Châu Hoá đầy hoa dại.
- Câu 3: trong lòng thành phố, sông trôi rất chậm, lặng lờ, mang vẻ trữ tình và trầm mặc, gắn với những đêm nghe đàn, nghe hát trên sông.
- Câu 4: chú ý những chi tiết “tôi” nhớ về Huế từ xa, nhớ cả khi ở một thành phố khác; qua đó thấy nỗi nhớ quê da diết.
- Câu 5: sau khi rời kinh thành, sông đột ngột đổi hướng, rẽ ngoặt để quay lại gặp thành phố ở phía Bao Vinh xưa cổ, như còn lưu luyến không muốn chia xa.
- Câu 6: sông Hương hiện lên như chứng nhân gắn với nhiều chặng lịch sử của dân tộc, từ buổi dựng nước đến thời đánh giặc ngoại xâm và cách mạng.
- Câu 7: các biện pháp tu từ nổi bật là so sánh, nhân hoá, liệt kê.
- Câu 8: ở đoạn cuối, sông được nhìn từ góc độ lịch sử – văn hoá, không chỉ là cảnh sắc thiên nhiên.
4. Trả lời câu hỏi sau khi đọc
Nhan đề
Nhan đề là một câu hỏi tu từ. Câu hỏi không cần lời giải đáp cụ thể, mà gợi sự tò mò, mời người đọc suy ngẫm về cái tên, về căn nguyên và vẻ đẹp riêng của dòng sông. Đồng thời, nó thể hiện sự trân trọng của tác giả: dòng sông như một con người mang bản sắc riêng.
Hình tượng sông Hương
Em có thể ghi nhanh theo bảng khái quát hình tượng như sau:
| Chặng | Hình ảnh sông Hương | Vẻ đẹp nổi bật |
|---|---|---|
| Thượng nguồn | Giống một cô gái du mục phóng khoáng, hoang dại | Mạnh mẽ, tự do, hoang sơ |
| Đồng bằng Châu Hoá | Người con gái đẹp ngủ mơ màng | Mềm mại, thơ mộng |
| Trong thành phố | Điệu chảy chậm, lặng lờ | Trữ tình, trầm mặc, giàu âm nhạc |
| Rời thành phố | Rẽ ngoặt quay lại | Lưu luyến, tình tứ |
| Dòng chảy lịch sử | Chứng nhân qua các thời kì | Bi tráng, anh hùng |
Tình cảm, thái độ của nhà văn
Qua cách nhìn sông Hương, tác giả bày tỏ tình yêu tha thiết, sự gắn bó sâu nặng và niềm tự hào với xứ Huế. Đó cũng là tình yêu với đất nước, được nâng lên từ một dòng sông quê hương.
Kết hợp tự sự và trữ tình
Yếu tố tự sự (kể về hành trình dòng sông, về những điều “tôi” từng trải) làm cho sông Hương hiện lên có đường đi, có số phận. Yếu tố trữ tình khiến mỗi chặng đường thấm đẫm cảm xúc. Nhờ sự đan xen ấy, bài viết vừa cụ thể vừa giàu rung động.
Thông điệp và giá trị văn hoá
Văn bản gợi cho người đọc nhận ra giá trị văn hoá, lịch sử ẩn trong thiên nhiên: một dòng sông không chỉ để ngắm mà còn lưu giữ kí ức của cả một vùng đất, vì vậy cần biết trân trọng và gìn giữ. Còn với cảnh sắc quê hương mình, em nên học cách nhìn bằng cả tri thức lẫn cảm xúc.
5. Nghệ thuật đặc sắc
- Ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu; câu văn dài ngắn linh hoạt.
- Liên tưởng, so sánh bất ngờ làm sông Hương mang dáng vẻ một người con gái với nhiều tâm trạng.
- Nhân hoá khiến dòng sông có tính cách, có tình cảm, biết “lưu luyến”.
- Kết hợp tri thức về địa lí, lịch sử, văn hoá, âm nhạc với cảm xúc cá nhân.
- Cái tôi trữ tình xuất hiện đều đặn, tạo giọng điệu thân mật, say mê.
6. Cách ghi nhớ nội dung và lưu ý khi làm bài
- Nhớ trình tự: thượng nguồn, đồng bằng, trong thành phố, rời thành phố, chiều sâu lịch sử.
- Gắn mỗi chặng với một hình ảnh người con gái và một kiểu cảm xúc, rồi dùng chúng làm dẫn chứng.
- Khi phân tích, luôn nêu cả hình ảnh, biện pháp tu từ và tác dụng, tránh chỉ kể lại nội dung.
- Không chép nguyên cả đoạn văn của tác giả; hãy chọn một vài từ ngữ ngắn, tiêu biểu để dẫn chứng và diễn đạt ý theo lời của em.
7. Luyện tập
- Vì sao có thể nói sông Hương mang “tính cách” khác nhau ở từng chặng? Gợi ý: ở thượng nguồn, sông chịu địa hình núi rừng nên mạnh mẽ; về đồng bằng, sông chảy êm nên dịu dàng; qua thành phố, nhịp chảy chậm nên trữ tình.
- Viết 5–6 câu nêu cảm nhận về nhan đề bài tùy bút. Gợi ý: nêu hình thức câu hỏi tu từ, sự gợi mở, tình cảm gắn bó của tác giả.
- Liên hệ: kể tên một dòng sông ở quê em và nêu điều làm em yêu dòng sông ấy. Gợi ý: gắn với kí ức, lịch sử hoặc đời sống của người dân.
Xem thêm tổng hợp soạn văn 11 Cánh diều và tác giả, tác phẩm Ngữ văn 11 Cánh diều.
Câu hỏi thường gặp
Ai đã đặt tên cho dòng sông? là thể loại gì?
Là bài kí đậm chất tùy bút, kết hợp miêu tả, kể, bình luận và biểu cảm, trong đó cái tôi trữ tình bộc lộ tự do cảm xúc, suy tư.
Nội dung chính của văn bản là gì?
Văn bản miêu tả vẻ đẹp thơ mộng, trữ tình của sông Hương từ thượng nguồn đến khi đi qua thành phố Huế, đồng thời thể hiện tình yêu, niềm tự hào của tác giả với xứ Huế và quê hương.
Nhan đề Ai đã đặt tên cho dòng sông? có ý nghĩa gì?
Câu hỏi tu từ gợi sự tò mò và suy ngẫm, thể hiện sự trân trọng của tác giả đối với dòng sông như một sinh thể có bản sắc riêng.
Biện pháp nghệ thuật nổi bật trong văn bản là gì?
So sánh, nhân hoá, liệt kê và sự kết hợp giữa tự sự, trữ tình với tri thức về địa lí, lịch sử, văn hoá.